Châu Á oằn mình ứng phó với thời tiết cực đoan

Khi nước lũ vẫn chưa kịp rút tại miền Nam Trung Quốc sau bão Maysak, siêu bão Bavi hình thành trên Tây Thái Bình Dương tiếp tục quét qua nhiều khu vực trước khi đổ bộ tỉnh Chiết Giang (Trung Quốc) vào đêm 11/7 với gió mạnh. Hai cơn bão xuất hiện liên tiếp trong chưa đầy một tuần đã tạo nên chuỗi thiên tai hiếm gặp, đẩy nhiều quốc gia Đông Á và Đông Nam Á vào tình trạng báo động.

Một khu vực ở thành phố Hành Châu bị ngập lụt do vỡ hồ chứa. Ảnh: GettyImages

Tại Trung Quốc, nhà chức trách vẫn đang khắc phục hậu quả do bão Maysak, cơn bão đầu tiên đổ bộ nước này trong mùa mưa bão 2026. Mưa lớn kéo dài khiến một hồ chứa ở thành phố Hành Châu, khu tự trị Quảng Tây bị vỡ, dòng nước lũ tràn xuống khu dân cư làm 26 người thiệt mạng.

Trên toàn tỉnh Quảng Tây, ít nhất 39 người thiệt mạng, 9 người mất tích và khoảng 130.000 người phải sơ tán. Nước lũ cuốn trôi nhiều vật nuôi, đồng thời làm hàng trăm con rắn từ các trang trại thoát ra ngoài. Chính quyền địa phương phải dự trữ huyết thanh kháng nọc độc và phát cảnh báo tới người dân.

Siêu bão Bavi tiếp tục gây sức ép lớn lên công tác phòng chống thiên tai. Khi đổ bộ thành phố Thái Châu, tỉnh Chiết Giang, bão duy trì sức gió khoảng 144 km/h và mang theo lượng hơi ẩm lớn. Riêng tỉnh Chiết Giang đã sơ tán khoảng 1,7 triệu người, trong khi hàng trăm nghìn người tại Phúc Kiến, Bắc Kinh và Thượng Hải được đưa đến nơi an toàn.

Lực lượng cứu hộ Trung Quốc sơ tán người dân trong lũ. Ảnh: GettyImages

Theo Reuters, tại đảo Đài Loan (Trung Quốc), nhà chức trách đã quyết định di dời 14.000 người khỏi các khu vực miền núi có nguy cơ sạt lở. Ngoài ra, gần 1.200 chuyến bay bị hủy và hơn 100 người bị thương trên đảo trong các sự cố liên quan đến gió mạnh.

Ảnh hưởng của Bavi cũng lan sang Nhật Bản. Trên đảo Miyakojima, gió giật trong ngày 11/7 đạt khoảng 154 km/h, làm hư hại nhiều diện tích cây trồng và buộc các hãng hàng không hủy hơn 250 chuyến bay. Tại Philippines, hoàn lưu bão kết hợp với gió mùa Tây Nam gây mưa lớn kéo dài, dẫn đến nhiều vụ sạt lở đất nghiêm trọng ở khu vực miền Nam, khiến ít nhất 17 người thiệt mạng.

Ở Nam Á, dù chưa xuất hiện bão lớn, khu vực này đang trải qua một trong những đợt mưa gió mùa dữ dội nhất kể từ đầu năm. Bangladesh ghi nhận mưa lớn kéo dài nhiều ngày gây lũ lụt và sạt lở tại 7 huyện ở khu vực Đông Nam, làm ít nhất 44 người thiệt mạng.

Mưa lớn kéo dài ảnh hưởng đến sinh kế người dân ở Bangladesh. Ảnh: Reuters

Đến ngày 11/7, khoảng 268.000 hộ gia đình vẫn bị cô lập, nhiều khu dân cư ngập sâu trong nhiều ngày liên tiếp, khiến người dân thiếu điện, nước sạch và lương thực. "Nhà ngập trong lũ và chúng tôi không có cách nào để nấu ăn. Số lương thực khô dự trữ đã hết, cả gia đình phải sống trong bóng tối cùng các con vì không có điện", ông Nurul Islam, một cư dân tại Chattogram, chia sẻ với Reuters.

Tại Ấn Độ, mưa gió mùa tiếp tục gây thiệt hại nghiêm trọng tại nhiều bang, đặc biệt là trung tâm tài chính Mumbai. Ít nhất 6 người, trong đó có nhiều trẻ em, thiệt mạng sau khi một cụm công trình ở vùng ngoại ô phía Đông thành phố bị sập do mưa lớn kéo dài. Mưa lớn còn gây sạt lở trên tuyến cao tốc nối Mumbai với Pune, làm gián đoạn giao thông giữa hai đô thị lớn.

Chuỗi mưa lũ nghiêm trọng xảy ra trên khắp châu Á trong bối cảnh các chuyên gia cảnh báo thiên tai ngày càng diễn biến phức tạp. Trung tâm Khí hậu Quốc gia Trung Quốc dự báo trong tháng 7 có thể hình thành tới 6 cơn bão trên Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông, cao hơn đáng kể so với mức trung bình nhiều năm là 3,8 cơn.

Một trong những nguyên nhân được các nhà khoa học nhắc đến nhiều nhất là biến đổi khí hậu. Nhiệt độ bề mặt đại dương tăng giúp các cơn bão hấp thụ nhiều năng lượng hơn, trong khi bầu khí quyển ấm lên có khả năng giữ nhiều hơi nước hơn.

Theo nguyên lý Clausius-Clapeyron, cứ nhiệt độ không khí tăng thêm 1°C thì khả năng giữ hơi nước của khí quyển tăng khoảng 7%, đồng nghĩa nguy cơ xuất hiện các trận mưa cực đoan cao hơn. Vì vậy, ngay cả khi số lượng bão không tăng đáng kể, lượng mưa và sức tàn phá của từng cơn bão vẫn có xu hướng gia tăng.

Các chuyên gia nhận định El Ninõ được dự báo hình thành trong năm 2026 có thể tiếp tục làm tăng nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực nhiệt đới Thái Bình Dương, tạo điều kiện thuận lợi cho các cơn bão mạnh phát triển. Khi kết hợp với xu hướng nóng lên toàn cầu, hiện tượng này có thể khiến thời tiết trên khắp châu Á trở nên cực đoan hơn, dù biểu hiện ở từng khu vực không giống nhau.

Đối với Đông Á và Đông Nam Á, giới khoa học cho rằng điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở số lượng các cơn bão mà còn ở việc chúng xuất hiện chồng lấn và tạo ra "thiên tai kép". Sau khi đổ bộ, hoàn lưu bão có thể kết hợp với gió mùa, địa hình hoặc các hình thái thời tiết khác, gây mưa, lũ quét và sạt lở. Điều này khiến lực lượng cứu hộ phải đồng thời ứng phó với nhiều thảm họa tại các khu vực khác nhau.

Tại Nam Á, mối đe dọa chủ yếu đến từ sự biến động của gió mùa. Mưa có xu hướng phân bố thất thường hơn, với những khoảng thời gian khô hạn kéo dài xen kẽ các đợt mưa rất lớn trong thời gian ngắn. Điều này không chỉ làm gia tăng nguy cơ lũ lụt và sạt lở đất mà còn ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp, nguồn nước và sinh kế tại các quốc gia đông dân như Bangladesh, Ấn Độ và Pakistan.

Chuyên gia cảnh báo nhiều nơi ở Nam Á đối mặt mưa lũ, trong khi những khu vực khác chịu hạn hán. Ảnh: iStock

Xu hướng này được phản ánh rõ tại khu vực Hindu Kush - Himalaya (HKH), dãy núi được ví như "tháp nước của châu Á" và là nguồn cung nước cho hơn 2 tỷ người. Báo cáo HKH Monsoon Outlook 2026 của Trung tâm Phát triển Núi Quốc tế (ICIMOD) dự báo tổng lượng mưa gió mùa năm nay tại phần lớn khu vực có thể thấp hơn mức trung bình nhiều năm, nhưng nhiệt độ lại cao hơn khoảng 0,5-2°C.

Theo các chuyên gia, mưa ít không khiến thiên tai giảm, bởi lượng mưa sẽ phân bố thất thường hơn, với các trận mưa cực đoan cục bộ làm gia tăng nguy cơ lũ quét, sạt lở, cháy rừng và vỡ hồ băng, trong khi nhiều khu vực khác đối mặt với khô hạn. Những biến động này có thể gây tác động dây chuyền tới sản xuất nông nghiệp, thủy điện, nguồn nước sinh hoạt và an ninh lương thực của nhiều quốc gia.