Châu Âu chạy đua giành lại quyền kiểm soát khoáng sản chiến lược

Ở miền Bắc Thụy Điển, Kiruna - vùng đất gắn với ngành khai thác quặng sắt hơn một thế kỷ - đang mở ra một cuộc cạnh tranh mới khi tập đoàn khai khoáng LKAB phát hiện mỏ đất hiếm Per Geijer.

Đất hiếm là mối quan tâm lớn của châu Âu. Ảnh: LKAB

LKAB công bố phát hiện này đầu năm 2023 và đánh giá đây là một trong những mỏ đất hiếm đáng chú ý nhất tại châu Âu, trong bối cảnh khu vực này vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn cung bên ngoài đối với những nguyên liệu quan trọng cho các ngành công nghiệp hiện đại.

Đất hiếm được sử dụng trong nhiều sản phẩm công nghệ cao như động cơ xe điện, nam châm vĩnh cửu cho tua-bin gió, thiết bị điện tử và một số lĩnh vực quốc phòng. Tuy nhiên, dù có nhu cầu lớn, châu Âu hiện vẫn chưa xây dựng được chuỗi cung ứng đủ mạnh từ khai thác đến chế biến.

Phát hiện tại Thụy Điển vì vậy được xem như một cơ hội để châu Âu từng bước củng cố nguồn cung trong khu vực. Song, để một mỏ tài nguyên trở thành nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất, con đường phía trước còn dài với nhiều vấn đề liên quan đến cấp phép, đầu tư, công nghệ chế biến và yêu cầu bảo vệ môi trường.

Bài toán an ninh kinh tế của châu Âu

Câu chuyện của Thụy Điển phản ánh sự thay đổi trong cách châu Âu nhìn nhận về khoáng sản chiến lược. Nếu trước đây các nguyên liệu này chủ yếu được xem là một vấn đề thương mại, hiện chúng ngày càng gắn với khả năng tự chủ công nghiệp và an ninh kinh tế.

Liên minh châu Âu (EU) đã thông qua Đạo luật Nguyên liệu thô quan trọng (Critical Raw Materials Act), đặt mục tiêu tăng năng lực khai thác, chế biến và tái chế các loại nguyên liệu quan trọng ngay trong khu vực, đồng thời đa dạng hóa nguồn nhập khẩu.

Theo Ủy ban châu Âu, EU hiện phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung bên ngoài đối với nhiều loại nguyên liệu quan trọng. Một trong những điểm dễ tổn thương nhất nằm ở khâu chế biến sâu, khi một số quốc gia đang giữ vai trò chi phối trong quá trình tinh luyện và sản xuất các sản phẩm đầu vào.

Vì vậy, châu Âu không chỉ tìm kiếm mỏ mới mà còn xây dựng chuỗi cung ứng từ khai thác, chế biến đến tái chế để biến nguồn tài nguyên thành lợi thế công nghiệp.

Dù được kỳ vọng, các dự án khai thác khoáng sản tại châu Âu đang đối mặt với nhiều thách thức.

Tại Thụy Điển, dự án đất hiếm ở Kiruna cần trải qua quy trình đánh giá môi trường và cấp phép trước khi có thể tiến tới khai thác thương mại. Các vấn đề về tác động môi trường và quyền lợi của cộng đồng người Sami bản địa cũng cần được xem xét trong quá trình triển khai dự án.

Đây là bài toán chung của châu Âu bởi khu vực này duy trì các tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt hơn nhiều so với các vùng khai khoáng khác trên thế giới.

Bên cạnh khai thác mới, châu Âu cũng đặt trọng tâm vào tái chế và sử dụng hiệu quả hơn nguồn nguyên liệu hiện có. Với pin xe điện, thiết bị điện tử và các sản phẩm công nghệ cao, việc thu hồi, tái sử dụng kim loại đang trở thành một phần quan trọng trong chiến lược bảo đảm nguồn cung.

Cuộc cạnh tranh mới của nền công nghiệp xanh

Khoáng sản chiến lược đang trở thành một mặt trận mới trong cạnh tranh công nghiệp toàn cầu.

Sự phát triển nhanh của xe điện, năng lượng tái tạo, lưu trữ năng lượng và các ngành công nghệ cao khiến nhu cầu về lithium, cobalt, nickel, graphite và đất hiếm tăng mạnh. Cùng lúc, các nền kinh tế lớn đều tìm cách giảm rủi ro từ việc phụ thuộc vào một số ít nguồn cung.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cảnh báo chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng hiện có mức độ tập trung cao, khiến thị trường dễ chịu tác động trước biến động thương mại hoặc địa chính trị.

Không riêng châu Âu, Mỹ, Nhật Bản và nhiều nền kinh tế phát triển cũng đang thúc đẩy các chương trình hợp tác với những quốc gia giàu tài nguyên như Australia, Canada, Chile và một số nước châu Phi nhằm đa dạng hóa nguồn cung.

Mục tiêu của châu Âu không phải tách khỏi thị trường toàn cầu, mà xây dựng chuỗi cung ứng đa dạng hơn để chủ động đối với những nguyên liệu quan trọng cho công nghiệp.

Cuộc đua khoáng sản chiến lược đang khiến các nền kinh tế nhìn nhận lại vai trò của tài nguyên, khi quyền kiểm soát nguồn nguyên liệu ngày càng gắn với năng lực cạnh tranh và sức mạnh kinh tế.