Châu Âu mạnh tay xử lý chất gây ô nhiễm vĩnh cửu

Do cấu trúc phân tử của PFAS tạo ra một trong những liên kết chặt chẽ nhất của hóa học hữu cơ, do đó chúng rất khó để phân hủy trong môi trường tự nhiên. (Ảnh: AUREA)

Ngày 25/11/2025, Nghị viện châu Âu (EP) đã thông qua bộ quy định mới cấm hoàn toàn việc bày bán các sản phẩm đồ chơi chứa chất ô nhiễm vĩnh cửu (PFAS) và chất gây rối loạn nội tiết vào năm 2030, nhằm tăng cường bảo vệ sức khỏe trẻ em.

Tại Pháp, theo Luật số 2025-188, sản xuất mỹ phẩm và hàng dệt may có chứa PFAS sẽ bị cấm kể từ ngày 1/1/2026. Nhiều thương hiệu đã tiên phong loại bỏ hóa chất này khỏi quy trình sản xuất, một số khác tỏ ra lo ngại về khả năng cạnh tranh kinh tế trước những quy định mới này.

PFAS xâm lấn toàn diện trong đời sống hiện đại

Theo Kế hoạch hành động ứng phó với chất gây ô nhiễm vĩnh cửu PFAS, do Bộ Chuyển đổi sinh thái và Gắn kết lãnh thổ Pháp ban hành năm 2023, loại hóa chất này vô cùng phong phú về danh mục tùy thuộc vào số lượng các thành phần hợp chất tổng hợp, với các đặc tính rất đa dạng.

Liên kết carbon-fluor trong chất gây ô nhiễm vĩnh cửu PFAS là một trong những liên kết bền vững nhất từng được biết đến trong hóa học hữu cơ, cho phép các chất này sở hữu khả năng chống dính, chống thấm, kháng dầu và chịu nhiệt độ cao. Do đó, PFAS vốn được sử dụng trong sản xuất công nghiệp tiêu dùng từ những năm 1950, từ dệt may, bao bì thực phẩm, bọt chữa cháy, lớp phủ chống dính, thuốc bảo vệ thực vật, cho tới mỹ phẩm, thậm chí là thực phẩm.

PFAS len lỏi vào trong cuộc sống của con người từ những năm 1950, xuất hiện trong nhiều sản phẩm tiêu dùng quen thuộc.

Tuy nhiên, Bộ Y tế, Gia đình, Tự chủ và Người khuyết tật Pháp cũng đã lên tiếng cảnh báo về sự bền vững thái quá của liên kết này, biến PFAS thành những chất gây ô nhiễm không thể tự phân hủy trong điều kiện tự nhiên và dần tích lũy theo thời gian.

Cũng theo bản Kế hoạch hành động trên, PFAS hiện diện ở khắp mọi nơi, từ rác thải sinh hoạt đến các chất thải công nghiệp, phát tán cả vào không khí, lẫn đất đai và mạch nước ngầm. Chất gây ô nhiễm vĩnh cửu dần xâm lấn mọi khu đô thị hay khu sản xuất. Sự tồn tại ở khắp mọi nơi trên thế giới đã biến PFAS thành một cuộc khủng hoảng môi trường mang tính toàn cầu và không thể đảo ngược.

Hệ lụy khôn lường đối với sức khỏe con người và sinh thái toàn cầu

Hầu hết các quốc gia châu Âu đều phát hiện những nồng độ PFAS phát thải ra môi trường ở nhiều mức độ khác nhau. (Ảnh: ForeverPollution)

Mối lo ngại không chỉ dừng lại ở sự tồn tại dai dẳng của các chất PFAS trong môi trường sống, mà còn gây ra tác động nghiêm trọng đối với sức khỏe con người.

Theo dữ liệu do Cơ quan An toàn thực phẩm châu Âu (EFSA) công bố năm 2023 từ gần 3.000 mẫu được thử nghiệm tại Pháp, Đức, Đan Mạch và Hà Lan, các loại thực phẩm sử dụng hằng ngày thường bị nhiễm ít nhất một trong các chất PFAS. Mức độ nhiễm rất cao được ghi nhận là 69% sản phẩm từ cá, 55% ở động vật thân mềm và nội tạng động vật, 39% ở trứng và 23% ở sữa. Thịt, trái cây, rau quả và bia cũng tìm thấy sự hiện diện của PFAS, nhưng với nồng độ thấp hơn.

Theo một bài báo trên tờ Le Monde xuất bản ngày 19/6/2025, tính riêng trong nước Pháp, 246 mẫu kiểm tra ở cá, nội tạng và thịt, đều phát hiện tỷ lệ ô nhiễm PFAS lần lượt là 88%, 56% và 35%.

Hầu hết hàng nghìn phân tử thuộc nhóm chất này làm tăng nguy cơ rối loạn hệ miễn dịch, vấn đề về khả năng sinh sản, rối loạn chuyển hóa, kể cả tỷ lệ mắc một số loại ung thư. Thậm chí, Cơ quan Nghiên cứu quốc tế về ung thư thuộc Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đã liệt PFOS - một chất thuộc nhóm PFAS - có khả năng gây ung thư lên đến 63%.

Các nghiên cứu dịch tễ học và độc học đã chỉ ra rằng việc tiếp xúc lâu năm với PFAS có liên quan mật thiết đến sự gia tăng nồng độ cholesterol xấu, các bệnh lý tuyến giáp, tổn thương gan nghiêm trọng. Đặc biệt, PFAS là nguy cơ cực kỳ lớn đối với trẻ em, khi làm suy giảm phản ứng của hệ miễn dịch đối với các loại vaccine.

PFAS còn được xác định là những chất gây rối loạn nội tiết rất lớn, có khả năng xuyên qua nhau thai và ảnh hưởng đến sự phát triển sớm của các cơ quan ở thai nhi, dẫn đến tình trạng nhẹ cân khi sinh và các khiếm khuyết.

Cơ quan Y tế cộng đồng Pháp cũng công bố Nghiên cứu sức khỏe quốc gia về môi trường, giám sát sinh học, hoạt động thể chất và dinh dưỡng (Esteban) giai đoạn 2014-2016, trong đó cảnh báo rõ: Tất cả người dân Pháp đều tiếp xúc với chất gây ô nhiễm vĩnh cửu PFAS ở các mức độ khác nhau.

PFAS đi vào trong nguồn nước, ảnh hưởng lớn tới hệ sinh thái và sức khỏe con người. (Ảnh: ActuEnvironnement)

Theo bản báo cáo khoa học do Cơ quan An toàn sức khỏe thực phẩm, môi trường và việc làm Pháp (ANSES) công bố ngày 22/10/2025, PFAS đã xâm nhập sâu và tích lũy trong cơ thể người thông qua nhiều con đường. Bằng các xét nghiệm máu, huyết thanh, nước tiểu hay tóc, các chuyên gia y tế đã tìm thấy sự tồn tại các hợp chất này trong cơ thể người ở đại đa số dân cư trên toàn cầu.

Theo một nghiên cứu được đăng tải trên Euronews ngày 30/11/2025, nồng độ PFAS đáng kể được phát hiện trong mô của 127 cá thể cá voi và cá heo tại vùng biển New Zealand, 2 trong số những loài dường như sống ở làn nước sâu trong đại dương.

Một số vụ bê bối y tế và môi trường tại châu Âu

Tại xã Rumilly thuộc vùng Haute-Savoie ở phía đông nam nước Pháp, Tefal là nhà sản xuất đồ gia dụng từng có thời kỳ “rực rỡ” đến mức thuế doanh nghiệp có thừa để nộp ngân sách và tài trợ nhiều hội đoàn thể thao của địa phương. Công nghệ chống dính PTFE từng đem lại cho Tefal doanh thu tới 390 triệu Euro vào năm 2023.

Tuy nhiên, doanh số “khủng” đó hiện đang phải trả giá bằng một cuộc khủng hoảng môi trường nghiêm trọng, với sự ô nhiễm PFAS nặng nề trong nguồn nước ngầm, sông hồ.

Ngày 15/1/2025, kênh truyền hình Pháp FranceTV công bố một bản nghiên cứu dài 84 trang: Trong giai đoạn từ năm 1968 đến 1988, khoảng 30.000m3 bùn thải công nghiệp chứa PFAS đã bị đổ trực tiếp xuống các hố chôn lấp địa phương, có thể với sự đồng ý hoặc theo yêu cầu của chính quyền địa phương lúc bấy giờ.

Kết quả phân tích năm 2023 tại các mạch nước ngầm dưới lòng đất ở Rumilly cho thấy nồng độ PFOA lên tới ngưỡng kinh hoàng 17.900ng/L, mức cao nhất trong số các khu sản xuất công nghiệp chuyên biệt tại Pháp. Sông ngòi, thậm chí là rau củ quả, cây trồng và nước uống nơi đây đều bị ảnh hưởng.

Tuy nhiên, đại diện tập đoàn này lập luận rằng, không thể khẳng định Tefal là nguồn gây ô nhiễm duy nhất, vì trong khu vực này còn có cả các ngành công nghiệp khác như thuộc da, sản xuất bê-tông, sản xuất giày trượt tuyết…

Sức khỏe con người vẫn là "mắt xích cuối cùng" bị ảnh hưởng bởi các chất gây ô nhiễm vĩnh cửu phát thải từ hoạt động sản xuất. (Ảnh: Inserm)

Tại một nơi khác, xã Pierre-Bénite thuộc vùng Rhône-Alpes phía đông nước Pháp có một khu công nghiệp lớn. Các chất PFAS được tìm thấy trong quá trình sản xuất của hai công ty Arkema và Daikin. Việc phát hiện nồng độ đáng báo động của các chất này trong môi trường đã gây ra làn sóng lo ngại trong cư dân, các hiệp hội và chính quyền địa phương.

Vụ việc tại Pierre-Bénite đã huy động sự tham gia của nhiều bên liên quan như các quan chức địa phương, luật sư, nhà khoa học, cũng như các hiệp hội môi trường và các tổ chức phi chính phủ. Tuy nhiên, sự chậm trễ và phức tạp của các thủ tục pháp lý trong các vụ kiện ô nhiễm vẫn là một trở ngại lớn.

Khu phức hợp công nghiệp của Tập đoàn Arkema tại xã Pierre-Bénite ở ngoại ô thành phố Lyon (Pháp) đứng đầu danh sách các điểm nóng ô nhiễm PFAS trên toàn quốc. (Ảnh: ForeverPollution)

Tại Italia, vụ kiện nhà máy Miteni - bị cáo buộc gây ô nhiễm PFAS quy mô lớn và phải chịu trách nhiệm xã hội - cũng đã thu hút sự chú ý của giới truyền thông. Kết quả vụ kiện vẫn đang còn chờ vào phán quyết cuối cùng của tòa án, vốn được kỳ vọng nếu có thể thực hiện được, sẽ tạo ra hiệu ứng domino trên toàn châu Âu, tạo tiền lệ cho các hành động tương tự ở các quốc gia khác.

Tại Hà Lan, hàng trăm bà mẹ đã đệ đơn kiện công ty Chemours ở Dordrecht sau khi phát hiện con của họ có nồng độ PFAS rất cao trong máu. Một khu vực rộng lớn xung quanh nhà máy bị nhiễm PFAS, đặc biệt là các hợp chất PFOA và GenX. Ô nhiễm không chỉ tìm thấy ở trong đất và nước ngầm, mà còn hiện diện trong rau củ, trái cây từ các vườn nhà dân và trong máu của người dân địa phương.

Tại Bỉ, công ty 3M của Hoa Kỳ đã bị buộc phải trả 571 triệu euro vì gây ra ô nhiễm PFAS chung quanh nhà máy ở thị trấn Zwijndrecht, thuộc tỉnh Antwerpen. Bài báo trên Le Monde ngày 15/1/2025 còn chỉ rõ: Người dân địa phương được cơ quan chức năng khuyến cáo người dân tránh ăn trái cây và rau củ từ vườn nhà nếu thuộc nhóm dễ bị tổn thương như người già, trẻ em dưới 12 tuổi, người có hệ miễn dịch suy yếu, phụ nữ mang thai hoặc đang có kế hoạch mang thai, và phụ nữ đang cho con bú.

Đây là lần đầu tiên tại châu Âu, việc làm sạch PFAS được triển khai trên diện tích hàng chục héc-ta đất và hàng triệu mét khối nước ngầm từ nguồn tiền trách nhiệm xã hội của 3M. Tuy nhiên, tờ báo Libération số ra ngày 28/5/2025 cho biết: Các chuyên gia vẫn hoài nghi về việc có thể loại bỏ hoàn toàn 100% các hợp chất PFAS. Việc gom các chất gây ô nhiễm vĩnh cửu lại một chỗ để tiêu hủy bằng nhiệt độ cao cũng đòi hỏi một quy trình tốn năng lượng và có rủi ro phát thải thứ cấp.

Cuộc chiến pháp lý và lộ trình cấm PFAS tại Pháp

Luật số 2025-188 được ban hành vào ngày 27/2/2025 đánh dấu một bước ngoặt trong nỗ lực bảo vệ sức khỏe cộng đồng và môi trường tại Pháp, từng bước loại bỏ các chất PFAS khỏi quá trình sản xuất.

Kể từ ngày 1/1/2026, Pháp chính thức cấm việc sản xuất, nhập khẩu, xuất khẩu và đưa ra thị trường các sản phẩm tiêu dùng có chứa PFAS bao gồm các loại mỹ phẩm trang điểm, kem dưỡng ẩm, sáp bôi ván trượt tuyết, quần áo và giày dép, ngoại trừ đồ bảo hộ chuyên dụng.

Tuy nhiên, các doanh nghiệp vẫn được phép có thời hạn 12 tháng để thanh lý nốt lượng hàng tồn kho đã sản xuất trước thời điểm lệnh cấm có hiệu lực.

Đến ngày 1/1/2030, phạm vi lệnh cấm sẽ được mở rộng ra toàn bộ các sản phẩm dệt may khác như vải bọc đồ nội thất, thảm, rèm cửa và hàng dệt may trong ngành ô-tô.

Dẫu vậy, luật vẫn quy định những trường hợp miễn trừ cụ thể đối với các thiết bị bảo hộ dành cho quân đội và lính cứu hỏa, hàng dệt kỹ thuật dùng trong công nghiệp, hàng dệt dùng trong y khoa khi chưa có giải pháp thay thế.

Người tiêu dùng được khuyến cáo nên lựa chọn các sản phẩm hộp lưu trữ thức ăn có chất lượng được bảo đảm.

Luật quy định rõ nghiêm ngặt việc kiểm soát các chỉ số PFAS trong nước uống, theo đó từ năm 2026, 20 chỉ số hợp chất PFAS phải được đưa vào quy trình kiểm tra vệ sinh do các Cơ quan y tế vùng (ARS) thực hiện, đối với cả nước máy và nước đóng chai.

Đồng thời, các tác nhân gây ra ô nhiễm PFAS xả thải hơn 100gram mỗi năm vào nguồn nước, buộc phải chịu trách nhiệm với mức phí 100 euro cho mỗi 100gram phát thải nhằm phục vụ công tác làm sạch môi trường.

Chính phủ Pháp cũng cam kết công bố bản đồ trực tuyến công khai các địa điểm phát thải và hơn 1,8 triệu dữ liệu phân tích liên quan đến hợp chất PFAS nhằm nâng cao tính minh bạch và để người dân có thể theo dõi tình trạng môi trường tại nơi mình sinh sống.

Cổng thông tin tra cứu dữ liệu ô nhiễm PFAS trên toàn nước Pháp.

Trên thực tế, luật này vẫn vấp phải sự phản ứng gay gắt của nhiều nhà sản xuất công nghiệp khi viện cớ bảo vệ quyền lợi việc làm cho người lao động và có doanh thu lớn để đóng góp đáng kể cho ngân sách nhà nước.

Nhiều công ty cũng lập luận rằng có những loại PFAS nguy hiểm và những loại hoàn toàn vô hại và việc cấm toàn diện là một sự “thiếu hiểu biết khoa học”.

Các nhà sản xuất thậm chí còn trích dẫn các tiêu chuẩn thuộc hạng mục “polyme ít gây lo ngại” do Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) công bố từ năm 2009 để khẳng định tính an toàn của hợp chất PTFE, vốn đang bị xếp vào danh sách nhóm PFAS. OECD sau đó cũng đã phải thừa nhận lỗ hổng lớn do thiếu sót về dữ liệu, loại bỏ các tiêu chuẩn đó và khuyến cáo các bên liên quan tuân thủ quy định của quốc gia.

Các vật liệu thay thế vì một tương lai bền vững

Nhận định rõ tác hại lớn từ các chất PFAS, nhiều doanh nghiệp đã sớm chuyển hướng, tận dụng quá trình chuyển đổi nhằm tìm kiếm những con đường mới bền vững hơn.

Trong lĩnh vực dệt may, ngay từ đầu năm 2024, hai thương hiệu lớn Patagonia và Gore-Tex đã hợp tác để chứng minh tính khả thi của các công nghệ chống thấm từ hydrocacbon hoặc silicone.

Viện Dệt may Pháp (IFTH) cũng đang dẫn đầu các dự án nghiên cứu và phát triển mang tính cách mạng. Dự án Deperflex 2 ứng dụng công nghệ khắc tia laser, phun phủ nano hoặc áp dụng cấu trúc dệt 3D để tạo ra các cấu trúc bề mặt mô phỏng hiệu ứng lá sen, giúp giữ các giọt nước trên bề mặt vải ở dạng hình cầu, lăn đi và cuốn theo cả bụi bẩn.

Đối với các sản phẩm đồ gia dụng trong bếp, các chuyên gia y tế và môi trường khuyến khích thói quen sử dụng trở lại của các vật liệu truyền thống nhưng bền bỉ và an toàn cho sức khỏe như thép không gỉ (inox), gang, gốm sứ hoặc thủy tinh chịu nhiệt.

Thói quen sử dụng chảo chống dính đang dần được thay thế bằng sự trở lại của những chất liệu thân thiện trước đó như inox, gang hay gốm.

Nói chung, cuộc chiến chống lại các chất PFAS là cuộc đấu tranh đặt sức khỏe con người là trên hết, là hành động thể hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với cộng đồng.

Luật số 2025-188 do Chính phủ Pháp ban hành có hiệu lực kể từ ngày 1/1/2026 là một sự khởi đầu quan trọng, yêu cầu sự phối hợp đồng bộ giữa các quy định, sự minh bạch tuyệt đối từ phía các tập đoàn công nghiệp và sự thay đổi trong tư duy tiêu dùng của người dân.

Các chuyên gia y tế cho rằng Pháp và các nước châu Âu cũng như khắp nơi trên thế giới cần có một sự quyết tâm mạnh mẽ hơn để bảo vệ một môi trường sống bền vững hơn cho hệ sinh thái và sức khỏe người dân ở mỗi quốc gia.

KHẢI HOÀN - MINH DUY Phóng viên Báo Nhân Dân thường trú tại Pháp