Châu Âu và chiếc bẫy chủ quyền số

Palantir là tập đoàn công nghệ Mỹ do tỷ phú Peter Thiel đồng sáng lập, được biết đến với các nền tảng tích hợp và phân tích dữ liệu quy mô lớn phục vụ chính phủ, quân đội và cơ quan an ninh nhiều nước phương Tây. Dễ hiểu hơn, Palantir giúp tập hợp dữ liệu từ nhiều nguồn rời rạc, sắp xếp chúng thành một bức tranh có thể đọc, đối chiếu và phân tích được. Với các cơ quan tình báo, đó không chỉ là phần mềm. Đó là một phần của hạ tầng vận hành.

Tổng cục An ninh nội địa Pháp (DGSI) bắt đầu sử dụng công cụ của Palantir từ năm 2016, trong bối cảnh nước Pháp đối mặt với mối đe dọa khủng bố nghiêm trọng sau loạt vụ tấn công ở Paris năm 2015. Khi ấy, yêu cầu cấp bách là xử lý khối lượng dữ liệu lớn, kết nối các mảnh thông tin rời rạc và rút ngắn thời gian nhận diện nguy cơ. Palantir được lựa chọn trong chính khoảng trống năng lực ấy.

Thủ tướng Pháp Sébastien Lecornu. Ảnh: Reuters

Sáng 16/6, Thủ tướng Pháp Sébastien Lecornu công bố trong một video rằng DGSI sẽ chuyển sang nền tảng do ChapsVision, công ty công nghệ Pháp thành lập năm 2019, phát triển để từng bước thay thế Palantir. Ông nhấn mạnh Pháp không thể chấp nhận các dạng phụ thuộc chiến lược mới trong lĩnh vực kỹ thuật số, nhất là khi các công cụ dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng gắn trực tiếp với an ninh quốc gia. Theo ông, Paris cần xây dựng quyền tự chủ thực sự, thay vì phụ thuộc vào thiện chí của những đối tác có khả năng “khóa van” quyền truy cập vào công nghệ.

Cùng ngày, Pháp công bố kế hoạch đầu tư thêm 655 triệu euro vào AI, đồng thời triển khai một trợ lý AI dùng chung trong khối cơ quan nhà nước. Đặt cạnh nhau, hai thông tin này tạo nên một thông điệp rất rõ: Paris muốn biến chủ quyền số từ khẩu hiệu chính trị thành năng lực thực tế của nhà nước.

Câu nói của Thủ tướng Sébastien Lecornu không phải không có cơ sở. Chỉ vài ngày trước đó, Anthropic, một trong những công ty AI lớn của Mỹ, đã vô hiệu hóa một số mô hình tiên tiến nhất của mình sau khi Washington yêu cầu hạn chế quyền truy cập của công dân nước ngoài vì lý do an ninh quốc gia. Với châu Âu, đó không còn là nỗi lo trừu tượng. Một công cụ quan trọng có thể bị ngắt bằng quyết định từ bên kia Đại Tây Dương. Cái gọi là “công tắc tắt số” vì thế không còn là hình ảnh phóng đại.

Nhưng chính tại đây, khoảng cách giữa tuyên bố và thực tế bắt đầu hiện ra.

Palantir là tập đoàn công nghệ Mỹ cung cấp các nền tảng phân tích dữ liệu quy mô lớn cho nhiều chính phủ, quân đội và cơ quan an ninh phương Tây.

Thông báo của Thủ tướng Pháp đáng chú ý vì DGSI vừa gia hạn hợp đồng với Palantir vào cuối năm 2025 thêm ba năm nữa. Nói cách khác, chỉ khoảng nửa năm trước khi Paris tuyên bố chuyển sang ChapsVision, chính cơ quan tình báo nội địa Pháp vẫn lựa chọn tiếp tục duy trì nền tảng của Mỹ. Ngay sau tuyên bố của Thủ tướng Pháp, Palantir khẳng định hợp đồng dài hạn với DGSI vẫn còn nguyên hiệu lực. Phía Văn phòng Thủ tướng Pháp sau đó cũng phải làm rõ rằng các công cụ của Palantir sẽ tiếp tục được sử dụng cho đến khi ChapsVision được tích hợp xong, nhằm tránh khoảng trống về năng lực vận hành.

Chi tiết ấy rất quan trọng. Nó cho thấy chủ quyền số không thể được giành lại chỉ bằng một tuyên bố mạnh mẽ, dù tuyên bố ấy nghe rất đúng về mặt chính trị. Một hệ thống phục vụ cơ quan an ninh không giống một ứng dụng trên điện thoại, muốn gỡ bỏ là gỡ bỏ. Dữ liệu phải được chuyển đổi. Quy trình phải được thiết kế lại. Nhân sự phải được đào tạo. Các lớp bảo mật, phân quyền, kiểm toán và vận hành phải được kiểm nghiệm trong điều kiện thực tế. Và trên hết, hợp đồng cũ vẫn là hợp đồng cũ.

Đây chính là cái bẫy mà câu chuyện Pháp - Palantir phơi ra. Một bên tuyên bố đã lựa chọn con đường thoát phụ thuộc. Bên kia nói hợp đồng chưa kết thúc. Còn bộ máy vận hành thì không thể dừng lại để chờ chính trị bắt kịp kỹ thuật. Paris muốn thoát khỏi sự lệ thuộc vào công nghệ Mỹ, nhưng hệ thống đang phục vụ một trong những cơ quan nhạy cảm nhất của nước này vẫn phải tiếp tục chạy trên nền tảng Palantir cho đến khi phương án thay thế đủ an toàn để tiếp quản.

Tuy nhiên, không thể xem đây chỉ là lời nói suông. ChapsVision không phải cái tên được nêu ra một cách ngẫu nhiên. Công ty này đã tham gia các gói thầu liên quan đến nhu cầu xử lý dữ liệu của nhà nước Pháp trước đó và đang được xem như một lựa chọn châu Âu trong lĩnh vực phân tích dữ liệu nhạy cảm. Ở Đức, cơ quan bảo vệ hiến pháp liên bang cũng được cho là đã chọn công nghệ của ChapsVision, cho thấy một xu hướng khu vực đang hình thành: các chính phủ châu Âu muốn giảm dần sự phụ thuộc vào các nền tảng Mỹ trong những lĩnh vực liên quan trực tiếp đến an ninh, tình báo và dữ liệu công dân.

ChapsVision, công ty công nghệ Pháp, được lựa chọn để phát triển nền tảng thay thế Palantir trong xử lý dữ liệu nhạy cảm của Pháp.

Nhưng xu hướng và năng lực thực thi là hai chuyện khác nhau. Châu Âu có thể nói về chủ quyền số với giọng điệu ngày càng cứng rắn. Vấn đề là trong nhiều năm, chính họ đã để các nền tảng ngoài châu lục bám sâu vào hạ tầng dữ liệu, từ y tế, hành chính công đến tình báo và quốc phòng. Khi sự phụ thuộc đã trở thành kiến trúc vận hành, việc rút ra không còn là quyết định chính trị đơn thuần. Đó là một quá trình xử lý phức tạp về kỹ thuật, pháp lý và tổ chức.

Vì vậy, điều đáng theo dõi tiếp theo không phải là bài phát biểu tiếp theo của một quan chức Pháp. Điều đáng theo dõi là thời điểm DGSI thực sự tắt hệ thống Palantir, chuyển dữ liệu, đào tạo nhân sự và vận hành ổn định trên ChapsVision. Chỉ khi đó, chủ quyền số mới rời khỏi sân khấu tuyên bố để bước vào phòng máy, nơi mọi khẩu hiệu đều phải đi qua bài kiểm tra thực tế của hạ tầng.

Cho đến lúc ấy, “bẫy chủ quyền số” mà châu Âu đang cố gỡ ra vẫn là chiếc bẫy họ đã tự giăng trong nhiều năm: muốn độc lập nhanh hơn tốc độ mà hợp đồng, dữ liệu và hệ thống thực tế cho phép.