Châu Âu và nút thắt trong đàm phán Ukraine

Châu Âu tiến gần bàn đàm phán

Sau cuộc gặp Tổng thống Nga Vladimir Putin tại Mátxcơva ngày 12-11, đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff cho biết nhà lãnh đạo Nga đã đồng ý để đại diện châu Âu tham gia vòng đàm phán tiếp theo về Ukraine. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cũng hoan nghênh triển vọng này sau khi tiếp hai đặc phái viên Mỹ tại Dublin. Dù phía Nga chưa xác nhận rõ cơ chế tham gia, thông báo từ Washington cho thấy khả năng châu Âu chuyển từ tham vấn bên lề sang trực tiếp thương lượng.

Tổng thống Nga Vladimir Putin tiếp hai đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner tại Điện Kremlin, Mátxcơva, ngày 12-11. Ảnh: Vyacheslav Prokofyev/Văn phòng Báo chí và Thông tin Tổng thống Nga/TASS.

Diễn biến này tiếp nối hai ngày đàm phán tại Abu Dhabi, nơi đại diện Nga và Ukraine nối lại đối thoại trực tiếp dưới sự trung gian của Mỹ sau chín tháng. Các bên ghi nhận một số tiến triển, trong đó có thỏa thuận trao đổi tù binh, nhưng chưa vượt qua những khác biệt lớn về lãnh thổ. Trong bối cảnh đó, việc mở rộng thảo luận sang bảo đảm an ninh sau chiến sự có thể tạo thêm dư địa thương lượng, đồng thời đặt ra yêu cầu đưa châu Âu vào tiến trình.

Những quyết định liên quan đến lực lượng quân sự, cam kết hỗ trợ Ukraine và quan hệ với Nga đều tác động trực tiếp đến an ninh châu Âu. Các nước trong khu vực cũng giữ vai trò quan trọng trong hỗ trợ tài chính, tái thiết và thực hiện những biện pháp bảo đảm an ninh cho Ukraine. Một thỏa thuận thiếu tiếng nói của những bên phải đóng góp nguồn lực và chịu trách nhiệm thực hiện sẽ khó có nền tảng vững chắc.

Tuy nhiên, châu Âu cần thống nhất người đại diện, phạm vi được phép thương lượng và cách phối hợp giữa các nước. Những khác biệt trong cách tiếp cận Mátxcơva khiến việc hình thành lập trường chung trở thành yêu cầu thực chất, vượt ra ngoài lựa chọn một gương mặt đại diện.

Giới hạn thương lượng của phía châu Âu cũng cần được làm rõ khi Nga muốn thảo luận những dàn xếp an ninh rộng hơn. Trong tuyên bố sau cuộc gặp tại Abu Dhabi ngày 10-11, đại diện các đối tác châu Âu, Mỹ và Ukraine nhấn mạnh rằng những dàn xếp tương lai phải tôn trọng chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và quyền tự quyết; đồng thời khẳng định NATO tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong phòng thủ tập thể xuyên Đại Tây Dương. Điều này cho thấy việc tham gia đối thoại không đồng nghĩa với chấp thuận thay đổi toàn bộ nền tảng an ninh khu vực.

Khác biệt về cách bảo đảm hòa bình

Trong khi Nga đặt vấn đề Ukraine trong những yêu cầu rộng hơn về an ninh châu Âu, Ukraine mong muốn sớm giảm giao tranh và ngừng bắn, đồng thời tìm kiếm những bảo đảm ngăn xung đột tái diễn. Mỹ đang thúc đẩy một khuôn khổ xử lý cả vấn đề lãnh thổ lẫn an ninh sau chiến sự. Khó khăn nằm ở việc dung hòa các ưu tiên này thành những cam kết mà các bên cùng chấp nhận.

Bất đồng bộc lộ rõ trong đề xuất triển khai lực lượng châu Âu tại Ukraine sau khi có thỏa thuận. Với các nước ủng hộ phương án này, sự hiện diện quân sự nhằm tăng độ tin cậy của cam kết bảo vệ Ukraine. Mátxcơva lại coi đó là nguy cơ đối với an ninh của Nga và cảnh báo chiến sự sẽ tái diễn. Biện pháp một bên xem là điều kiện giữ gìn hòa bình vì thế lại bị bên kia coi là nguồn gây bất ổn.

Nếu thiếu bảo đảm an ninh đủ sức thuyết phục, Ukraine khó yên tâm rằng ngừng bắn sẽ dẫn tới hòa bình lâu dài. Nhưng nếu biện pháp bảo đảm bị Nga bác bỏ ngay từ đầu, các bên cũng khó thống nhất điều kiện thực hiện. Thương lượng cần đi vào những nội dung cụ thể như lực lượng giám sát, phạm vi hoạt động và cách xử lý vi phạm, thay vì chỉ dừng ở cam kết chung.

Việc gắn ngừng bắn với một dàn xếp an ninh rộng hơn có thể giúp xử lý những bất đồng sâu xa, song cũng có nguy cơ khiến yêu cầu giảm giao tranh phải chờ các cuộc thương lượng kéo dài. Bởi vậy, tiến trình cần một trình tự vừa tạo kết quả trước mắt, vừa duy trì khả năng giải quyết những vấn đề lâu dài.

Trong khi các vấn đề an ninh lâu dài cần thêm thời gian thương lượng, việc thực hiện đầy đủ thỏa thuận trao đổi tù binh sẽ đưa người bị giam giữ trở về với gia đình và tạo thêm cơ sở hợp tác giữa các bên. Dù chưa tháo gỡ được bế tắc về lãnh thổ, những kết quả cụ thể như vậy sẽ giúp duy trì đối thoại, để việc mở rộng bàn đàm phán từng bước mang lại chuyển biến thực chất.