Châu Phi tăng tốc chinh phục không gian, hướng tới tự chủ công nghệ

Cuộc đua không gian toàn cầu đang ngày càng quyết liệt, trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị giữa các cường quốc như Mỹ và Trung Quốc mở rộng sang lĩnh vực thương mại và khai thác tài nguyên ngoài Trái đất.

Trong khi nhiều quốc gia đang chạy đua xây dựng các căn cứ lâu dài trên Mặt trăng, đặc biệt tại khu vực cực Nam, chi phí đưa vệ tinh lên quỹ đạo cũng giảm nhờ sự phát triển của các tên lửa tái sử dụng từ các công ty tư nhân như SpaceX và Blue Origin.

Châu Phi đẩy mạnh chương trình không gian, giảm phụ thuộc vào các quốc gia phương Tây. (Nguồn: Getty Images)

Trong xu hướng đó, các quốc gia châu Phi cũng đang từng bước tham gia cuộc đua không gian, qua đó mở rộng tham vọng công nghệ của lục địa này.

Làn sóng làm chủ không gian tại châu Phi

Theo Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược châu Phi, 18 quốc gia châu Phi đã phóng ít nhất một vệ tinh, tăng đáng kể so với khoảng một thập kỷ trước. Hơn 21 quốc gia hiện có các chương trình không gian riêng.

Ai Cập, Nam Phi, Algeria, Nigeria và Morocco đang dẫn đầu về cơ sở hạ tầng và công nghệ vệ tinh, với các phòng thí nghiệm trong nước phục vụ lắp ráp, tích hợp và thử nghiệm vệ tinh.

Ai Cập cũng là nơi đặt trụ sở của Cơ quan Vũ trụ châu Phi mới được thành lập.

Cơ quan Vũ trụ châu Phi tại Cairo. (Nguồn: Getty Images)

Nhiều quốc gia đồng thời thúc đẩy các doanh nghiệp công nghệ và công ty khởi nghiệp hàng không vũ trụ, từng bước hình thành hệ sinh thái nghiên cứu và phát triển trong nước.

Trong những năm gần đây, Senegal, Rwanda, Djibouti và Zimbabwe cũng đã phóng vệ tinh đầu tiên.

Tự chủ là một trong những động lực chính thúc đẩy các chương trình không gian của châu Phi. Các quốc gia trong khu vực muốn giảm phụ thuộc vào các nước bên ngoài, đặc biệt trong việc tiếp cận dữ liệu địa lý và môi trường.

Việc mua ảnh vệ tinh độ phân giải cao và băng thông liên lạc từ nước ngoài rất tốn kém. Trong một số trường hợp, các yêu cầu tiếp cận dữ liệu có thể bị trì hoãn hoặc từ chối. Senegal, Ai Cập và Nam Phi đặc biệt quan tâm đến việc kiểm soát dữ liệu của chính mình.

Các vệ tinh của châu Phi hiện được sử dụng để theo dõi tình trạng cây trồng, quản lý nguồn nước, dự báo lũ lụt và hạn hán. Công nghệ này cũng hỗ trợ giám sát đánh bắt cá trái phép, an ninh biên giới, cướp biển, khai thác khoáng sản trái phép và nạn phá rừng.

Ngoài ra, vệ tinh ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc mở rộng kết nối viễn thông tới những khu vực nông thôn mà hạ tầng mặt đất khó tiếp cận.

Cơ quan Vũ trụ châu Phi có nhiệm vụ điều phối chính sách không gian xuyên biên giới và thúc đẩy chia sẻ nguồn lực. Trong khi đó, các chương trình đào tạo kỹ thuật hàng không vũ trụ và khoa học dữ liệu được triển khai nhằm giữ nguồn nhân lực công nghệ trẻ ở lại châu lục.

Thay đổi vai trò châu Âu

Sự phát triển của ngành vũ trụ châu Phi có thể khiến châu Âu chuyển từ vai trò một bên viện trợ mang tính áp đặt sang quan hệ đối tác bình đẳng hơn.

Xu hướng này đã bắt đầu được thể hiện qua Chương trình Đối tác Không gian châu Phi-EU trị giá 100 triệu Euro, trong đó hai bên chia sẻ cơ sở hạ tầng và dữ liệu. Các hợp tác tiếp theo được kỳ vọng tập trung vào giám sát khí hậu và nông nghiệp.

Lễ ký kết Chương trình Đối tác Không gian châu Phi-EU trị giá 100 triệu Euro. (Nguồn: AfSA)

Các doanh nghiệp châu Âu cũng có thể tận dụng cơ hội từ thị trường vũ trụ thương mại đang phát triển nhanh tại châu Phi, trong khi những hệ thống như Galileo và Copernicus có thể được sử dụng để giải quyết các vấn đề cụ thể của lục địa này.

Tuy nhiên, tham vọng không gian ngày càng lớn của châu Phi cũng đặt ra yêu cầu châu Âu phải tăng cường quan hệ ngoại giao và địa chính trị với khu vực, trong bối cảnh Trung Quốc và Nga cũng đang mở rộng hợp tác về không gian tại đây.

Những thách thức còn tồn tại

Dù đạt nhiều tiến bộ, các chương trình không gian của châu Phi vẫn đối mặt với các trở ngại. Ngân sách công dành cho phát triển không gian vẫn thấp hơn nhiều so với các nước phương Tây, khiến nhiều chương trình phải phụ thuộc vào các khoản vay và gói hỗ trợ có điều kiện từ bên ngoài.

Theo Hiệp hội Luật sư Quốc tế, thị trường vốn đầu tư mạo hiểm trong nước còn yếu, khiến các công ty khởi nghiệp gặp khó khăn trong huy động vốn, trong khi chi phí hoạt động cao.

Nhiều tên lửa vẫn phải được phóng từ lãnh thổ nước ngoài do châu Phi thiếu các cảng vũ trụ. Hệ thống trạm mặt đất còn hạn chế cũng gây khó khăn cho việc tiếp nhận và xử lý dữ liệu vệ tinh theo thời gian thực.

Bên cạnh đó, dù đầu tư cho nhân lực trong nước ngày càng tăng, tình trạng thiếu hụt kỹ năng và chảy máu chất xám vẫn là những vấn đề dai dẳng, cần nhiều năm để giải quyết.