Châu Phi trong cuộc chiến với tội phạm mạng

Những con số đáng báo động

Ngày 22/10/2026, INTERPOL đã công bố báo cáo kết quả của Chiến dịch Serengeti III. Trong hai tháng, từ 29/6 đến 31/8/2026, lực lượng thực thi pháp luật của 21 quốc gia chủ yếu đến từ châu Phi dưới sự điều phối của INTERPOL đã bắt giữ 1.462 nghi phạm và thu hồi hơn 105 triệu USD tiền lừa đảo. Theo báo cáo, các hoạt động điều tra đã xác định được 65.929 nạn nhân của 10.909 mạng lưới tội phạm với tổng số tiền lừa đảo lên tới 385 triệu USD. Đây là những kết quả vượt dự đoán ban đầu của chính INTERPOL và các nước tham gia chiến dịch.

Giám đốc Tội phạm mạng của INTERPOL đưa ra những cảnh báo cho các nước châu Phi. Ảnh: INTERPOL

Trong quá khứ, chiến dịch Serengeti lần đầu tiên do INTERPOL phát động năm 2024 bắt 1.006 đối tượng và xác định hơn 35 nghìn người bị lừa đảo. Lần thứ hai năm 2025, Serengeti II bắt 1.209 người và thu hồi 97 triệu USD. Nhưng tất cả đều kém xa so với kết quả thu được từ chiến dịch lần thứ ba năm nay. Một cách lạc quan, chúng ta có thể cho rằng năng lực của cảnh sát châu Phi đang tăng lên đáng kể. Tuy nhiên, những con số vượt hẳn lên cũng phản ánh sự thật rằng tội phạm lừa đảo cũng đang phình to đến mức đáng báo động. Đây cũng là xu hướng chung trên toàn thế giới khi tội phạm mạng, lừa đảo công nghệ cao đang ngày càng mở rộng hoạt động.

Những gương mặt của tội phạm số

Báo cáo tổng kết chi tiết của INTERPOL cũng cho thấy, các vụ việc nổi bật nhất của chiến dịch Serengeti III phơi bày sự đa dạng và tinh vi của hệ sinh thái tội phạm mạng tại châu lục đen hiện nay. Tại Uganda, lực lượng chức năng triệt phá hai đường dây lừa đảo xuyên quốc gia và bắt giữ tới 365 công dân nước ngoài. Theo INTERPOL, nhóm này vận hành mô hình trung tâm cuộc gọi luân phiên, dùng kịch bản thoại soạn sẵn, sàn giao dịch giả và website lừa đảo để dụ người nghỉ hưu đầu tư vào những cơ hội không tồn tại, với nạn nhân từ khắp thế giới. Đây là minh chứng rõ nét cho việc châu Phi không chỉ là nạn nhân mà còn đang bị biến thành địa điểm đặt "nhà máy lừa đảo" nhắm vào nạn nhân ở lục địa khác.

INTERPOL đứng sau điều phối đã đem đến kết quả ấn tượng cho các chiến dịch truy quét. Ảnh: INTERPOL

Tại Angola, cảnh sát phá hủy hai trung tâm đào tiền mã hóa bất hợp pháp, bắt 9 nghi phạm, thu giữ hơn 2000 thiết bị đào và 6 trạm biến áp điện trái phép. Ước tính riêng hạ tầng điện tại những cơ sở này đã có trị giá trên 1 triệu USD. Tại Nigeria, một nghi phạm bị bắt vì điều hành chiến dịch lừa đảo qua email doanh nghiệp đã thu thập khoảng 2,1 triệu địa chỉ email. Trong khi một vụ khác phát hiện hơn 2,4 triệu USD tiền phạm pháp được luân chuyển, phần lớn qua tiền mã hóa. Điều này cho thấy quy mô đầu tư cho hoạt động lừa đảo tại châu Phi cũng không hề thua kém các châu lục khác trên thế giới.

Tại Tanzania, lực lượng chức năng đã triệt phá một đường dây cho vay qua ứng dụng di động. Cảnh sát Gabon phá một mạng lừa đảo nhập khẩu xe hơi qua mạng xã hội. Sự đa dạng này cho thấy tội phạm mạng tại châu Phi đã trở thành một nền công nghiệp có quy mô và tổ chức bài bản. Những yếu tố này phản ánh đúng thực tế của “ngành lừa đảo” vốn rất dễ mở rộng và phát triển trong thời đại số hóa hiện nay.

AI: chất xúc tác biến lừa đảo thành quy mô công nghiệp

Bối cảnh của chiến dịch Serengeti III cũng đã được phác họa trong “Báo cáo đánh giá mối đe dọa mạng châu Phi 2026” của INTERPOL, công bố ngày 3/8/2026. Báo cáo cho thấy 55% số vụ tội phạm mạng được ghi nhận tại châu Phi hiện có yếu tố AI, trong khi thiệt hại tài chính liên quan đã tăng hơn gấp đôi từ năm 2024. Báo cáo mô tả tội phạm mạng đã tiến hóa thành một hệ sinh thái "công nghiệp hóa không biên giới". Trong đó, các trung tâm lừa đảo hoạt động tại 72% số quốc gia được khảo sát. Về mặt công nghệ, các sản phẩm do AI can thiệp đã vượt qua được các biện pháp bảo mật sinh trắc học thông thường.

Châu Phi cần có một mạng lưới bảo vệ chung

Ông Neal Jetton, Giám đốc Tội phạm mạng của INTERPOL, nhận định: “AI đang tự động hóa mọi giai đoạn của một cuộc tấn công mạng, từ do thám, lừa đảo qua tin nhắn cho tới tống tiền và né tránh truy vết”. Điều này không chỉ khiến các cuộc tấn công tinh vi hơn mà còn dễ nhân rộng hơn, cho phép một nhóm tội phạm nhắm đồng thời vào nhiều quốc gia. Các dạng thức cũng khác nhau theo từng khu vực. Tại Trung và Tây Phi, hình thức phạm tội nổi bật là lừa đảo email doanh nghiệp và lừa đảo tình cảm. Tại Nam Phi, nhờ mức độ kết nối cao, nơi đây đã trở thành điểm hút các nhóm tin tặc toàn cầu. Với hơn 1,1 tỷ thuê bao di động ghi nhận trong năm 2025, bề mặt tấn công của châu lục đen đang mở rộng với tốc độ vượt xa năng lực phòng vệ của các cơ quan bảo vệ pháp luật. Cơ quan Truyền thông Kenya cho biết đã phát hiện 3,37 tỷ sự kiện đe dọa mạng chỉ trong quý I/2026.

Chiến dịch Serengeti III cũng phô bày điểm yếu của các nước tại châu Phi khi hiệu quả truy quét cũng chỉ được thực hiện theo đợt khi có sự hỗ trợ đủ mạnh. Trước khi bắt đầu, INTERPOL đã phải cung cấp cho các nhà điều tra thông tin tình báo với sự hỗ trợ của các đối tác tư nhân cũng như của Liên minh châu Âu. Năng lực phát hiện then chốt vì thế vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn lực bên ngoài, chứ chưa phải năng lực nội tại thường trực của từng quốc gia châu Phi.

Báo cáo “Đánh giá mối đe dọa mạng châu Phi 2026” đem đến cái nhìn toàn cảnh về tội phạm châu lục

Những cảnh báo và bài học

Phía sau những con số ấn tượng của chiến dịch là hàng loạt cảnh báo đáng lo ngại. Trước hết, báo cáo của INTERPOL thừa nhận mức độ sẵn sàng về AI của lực lượng thực thi pháp luật tại châu Phi thấp một cách đáng báo động, trong khi khung pháp lý còn manh mún. Các chuyên gia chỉ ra rằng tốc độ phát triển của công nghệ AI đang bỏ xa những văn kiện nền tảng của Liên minh châu Phi về An ninh mạng và Bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Một số nhà phân tích lưu ý, mẫu số của báo cáo là các vụ việc từ 36 quốc gia trên tổng số 55 nước tại châu lục. Điều này cho thấy, năng lực ghi nhận của các nước chênh lệch rất lớn. Ở các nước có đơn vị chống tội phạm mạng hoạt động tốt sẽ tạo ra nhiều dữ liệu hơn, vô hình trung làm thống kê của những nơi thiếu thốn nguồn lực trông "đẹp" hơn thực tế. Nói cách khác, con số 484 triệu USD nhiều khả năng mới chỉ là phần nổi và khoảng cách giữa các quốc gia về khả năng phát hiện cũng chính là khoảng cách mà tội phạm có thể khai thác.

Những trung tâm lừa đảo được đầu tư quy mô đem đến cái nhìn mới về tội phạm tại châu Phi. Ảnh: INTERPOL

Cuối cùng, phòng chống tội phạm mạng không còn là câu chuyện riêng của châu Phi. Việc Uganda trở thành điểm đặt trung tâm lừa đảo nhắm vào nạn nhân châu Á hay thông tin tình báo của chiến dịch được chia sẻ cả cho cả các điều tra viên ở Mỹ cho thấy dòng tiền và nạn nhân của tội phạm mạng không còn tuân theo ranh giới địa lý. Do đó, không quốc gia nào có thể tự bảo vệ mình riêng lẻ.

Ông Jetton nhấn mạnh thông điệp của INTERPOL sau khi kết thúc chiến dịch Serengeti III: “Tội phạm mạng ngày càng không biên giới, nhưng hợp tác quốc tế vẫn là một trong những công cụ hiệu quả nhất để triệt phá mạng lưới, thu hồi tài sản và bảo vệ cộng đồng”. Bài học ở đây vẫn là chia sẻ thông tin, phối hợp với các đối tác công tư bên ngoài, hoàn thiện thể chế và tự xây dựng khả năng chống lại tội phạm của các nước. Chỉ khi làm được những điều đó, châu Phi mới có thể đứng vững trước làn sóng tội phạm mạng đang bắt đầu càn quét này.