Chỉ cảnh cáo trường hợp lần đầu vượt đèn đỏ: Lo ngại tâm lý chủ quan!
Cục CSGT dự kiến nghiên cứu đề xuất, áp dụng cảnh cáo, kết hợp với trừ điểm GPLX những trường hợp vượt đèn đỏ lần đầu, hoặc những hành vi ít nghiêm trọng.
Mới đây, thông tin Cục CSGT (Bộ Công an) nghiên cứu, đề xuất áp dụng hình thức cảnh cáo hoặc kết hợp cảnh cáo với trừ điểm giấy phép lái xe đối với trường hợp lần đầu vượt đèn đỏ, hoặc những hành vi vi phạm có tính chất, mức độ ít nghiêm trọng, đang thu hút sự quan tâm của dư luận.
Xung quanh vấn đề này, PV Tri thức và Cuộc sống đã có cuộc trao đổi với Tiến sĩ, Luật sư Đặng Văn Cường, Giảng viên Khoa Luật và Lý luận chính trị, Trường Đại học Thủy lợi.
Khả năng cá thể hóa mức xử phạt còn hạn chế
- Có ý kiến bày tỏ lo ngại việc áp dụng cảnh cáo, kết hợp với trừ điểm GPLX những trường hợp vượt đèn đỏ lần đầu sẽ dẫn đến tâm lý chủ quan, ông nhìn nhận thế nào?
Theo tôi, cần ghi nhận tinh thần cầu thị, chủ động rà soát chính sách xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông của cơ quan quản lý nhà nước. Song, việc điều chỉnh chính sách cần bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, răn đe và phòng ngừa, đồng thời phải công bằng, hợp lý, có sự phân hóa theo tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi và hoàn cảnh cụ thể của người vi phạm.

Trước hết, phải khẳng định rằng không chấp hành hiệu lệnh của đèn tín hiệu giao thông là hành vi nguy hiểm, tiềm ẩn nguy cơ gây tai nạn. Việc xử lý nghiêm hành vi cố tình vượt đèn đỏ là cần thiết, có ý nghĩa bảo vệ trật tự công cộng và an toàn của cộng đồng. Theo quy định tại Nghị định số 168/2024/NĐ-CP, người điều khiển ô tô không chấp hành hiệu lệnh của đèn tín hiệu giao thông có thể bị phạt từ 18 đến 20 triệu đồng; người điều khiển xe mô tô, xe gắn máy có thể bị phạt từ 4 đến 6 triệu đồng. Trường hợp vi phạm gây tai nạn giao thông, mức xử phạt còn cao hơn theo quy định tương ứng.
Xét trong tương quan với thu nhập và điều kiện kinh tế của một bộ phận người dân hiện nay, số tiền phải nộp phạt là một khoản không nhỏ, thậm chí có thể gây khó khăn đáng kể đối với người lao động có thu nhập thấp.
Vấn đề đặt ra là không phải mọi trường hợp phương tiện đi qua nút giao khi đèn đỏ đều có cùng bản chất, mức độ nguy hiểm và mức độ lỗi như nhau. Có trường hợp, người lái xe cố tình tăng tốc, vượt đèn đỏ là hành vi đáng lên án, coi thường pháp luật và an toàn của người khác.
Bên cạnh đó, cũng có những tình huống thực tế cần được xem xét thấu đáo. Chẳng hạn, phương tiện đang di chuyển ở tốc độ phù hợp nhưng đèn tín hiệu chuyển màu khi khoảng cách đến vạch dừng quá gần, người điều khiển không thể dừng xe an toàn; đèn tín hiệu bị lỗi…; hoặc có những yếu tố khách quan khác khiến người điều khiển không thể nhận biết đầy đủ tín hiệu giao thông... Do đó, vấn đề quan trọng không phải là tìm cách miễn hoặc giảm xử phạt cho người vi phạm, mà là phải xác định đúng bản chất hành vi, mức độ lỗi và trách nhiệm của từng trường hợp.
Hơn nữa, nếu chỉ căn cứ vào số lần vi phạm để quyết định cảnh cáo thì chưa thực sự hợp lý. Bởi lẽ, lần đầu vi phạm không đồng nghĩa với việc hành vi ít nguy hiểm. Ngược lại, một người đã từng vi phạm nhưng lần này lại rơi vào tình huống khách quan, không có lỗi hoặc mức độ lỗi rất thấp cũng không thể chỉ căn cứ vào tiền sử vi phạm để mặc nhiên áp dụng chế tài nghiêm khắc. Số lần vi phạm chỉ nên là một trong những căn cứ để xem xét xử lý, không nên trở thành căn cứ duy nhất hoặc có tính quyết định.
- Như ông nói ở trên cần phân hóa trách nhiệm theo lỗi cố ý, lỗi vô ý và mức độ nguy hiểm của hành vi?
Đúng vậy, vấn đề quan trọng cần làm rõ hơn việc đánh giá lỗi của người vi phạm.
Tuy nhiên, trong thực tiễn áp dụng, các quy định về mức xử phạt đối với một số hành vi giao thông chưa thể hiện đầy đủ sự phân hóa giữa lỗi cố ý và lỗi vô ý. Khi hành vi đã được xác định thuộc cùng một cấu thành vi phạm, người xử phạt thường phải áp dụng khung tiền phạt tương ứng, trong khi khả năng cá thể hóa mức xử phạt còn hạn chế.
Theo tôi, đây là vấn đề cần được nghiên cứu khi xây dựng nghị định thay thế Nghị định số 168/2024/NĐ-CP.
Thứ nhất, cần áp dụng chế tài nghiêm khắc với người điều khiển phương tiện nhận thức rõ tín hiệu đèn đỏ nhưng vẫn chủ động tăng tốc, vượt đèn đỏ, bởi đây là trường hợp có mức độ lỗi cao.
Thứ hai, người điều khiển phương tiện không cố tình vi phạm nhưng thiếu chú ý quan sát, không làm chủ tốc độ, không kịp thời xử lý khi đèn tín hiệu chuyển màu. Đây có thể là trường hợp lỗi vô ý, cần đánh giá mức độ cẩu thả, khả năng nhận thức và điều kiện thực tế để quyết định hình thức xử lý phù hợp.
Thứ ba, trường hợp người điều khiển phương tiện thực sự không có lỗi hoặc việc đi qua nút giao xuất phát từ nguyên nhân khách quan mà họ không thể nhận biết, không thể kiểm soát, chẳng hạn đèn tín hiệu gặp sự cố hoặc tín hiệu bị che khuất. Nếu không chứng minh được lỗi của người điều khiển thì không nên xử phạt.
Nếu xây dựng được các nhóm hành vi vi phạm theo mức độ lỗi và mức độ nguy hiểm, sẽ có cơ sở để thiết kế các khung xử phạt hợp lý hơn, vừa bảo đảm tính răn đe, vừa thể hiện tính nhân văn của chính sách pháp luật
Điều chỉnh khung tiền phạt theo hướng có biên độ phù hợp
- Theo ông, có cần thiết điều chỉnh khung tiền phạt theo hướng có biên độ phù hợp, tránh tình trạng mức thấp và mức cao quá gần nhau?
Với một số hành vi, khoảng cách giữa mức phạt tối thiểu và tối đa tương đối hẹp. Điều này làm hạn chế khả năng cá thể hóa trách nhiệm của người có thẩm quyền xử phạt khi xem xét những tình tiết khác nhau của vụ việc. Do đó, khi xây dựng nghị định mới, cần nghiên cứu thiết kế khung tiền phạt có biên độ rộng hơn đối với những hành vi có nhiều dạng biểu hiện và mức độ nguy hiểm khác nhau.
Ví dụ như hành vi vượt đèn đỏ có thể nghiên cứu phân nhóm như: Nhóm vi phạm có mức độ nguy hiểm thấp, lỗi vô ý có thể xem xét áp dụng cảnh cáo; nhóm vi phạm do thiếu chú ý, nhưng chưa gây hậu quả, có thể áp dụng mức phạt tiền tương ứng với mức độ lỗi, kết hợp trừ điểm giấy phép lái xe; nhóm cố tình vượt đèn đỏ hoặc tạo ra nguy cơ tai nạn cao cần áp dụng mức phạt nghiêm khắc…
Cùng với đó, việc xác định mức tiền phạt cần căn cứ vào điều kiện phát triển kinh tế - xã hội, mức thu nhập thực tế của người dân, khả năng chi trả và mức độ phổ biến của phương tiện giao thông. Không nên để tiền phạt trở thành gánh nặng quá lớn đối với người lao động có thu nhập thấp trong những trường hợp vi phạm ít nghiêm trọng.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là cứ thu nhập thấp được miễn hoặc giảm phạt. Người tham gia giao thông phải bình đẳng trước pháp luật. Vấn đề là xây dựng một mặt bằng xử phạt hợp lý, tương xứng với mức độ nguy hiểm của hành vi và có tính đến khả năng tác động thực tế của chế tài. Mức phạt quá thấp sẽ không đủ sức răn đe. Mức phạt quá cao, thiếu sự phân hóa có thể tạo ra cảm giác bất hợp lý, làm giảm sự đồng thuận xã hội.

Tiến sĩ, Luật sư Đặng Văn Cường
Mục tiêu của xử phạt vi phạm hành chính không phải là thu được càng nhiều tiền phạt càng tốt, mà là làm cho người dân nhận thức được hành vi sai trái, tự giác tuân thủ pháp luật và hạn chế những hành vi có nguy cơ gây tai nạn.
Tôi cho rằng, cảnh cáo không phải là hình thức xử lý mặc nhiên dành cho tất cả những người vi phạm lần đầu. Có thể nghiên cứu cơ chế khoan hồng có điều kiện đối với một số vi phạm ít nghiêm trọng. Chẳng hạn, người vi phạm lần đầu, có thái độ hợp tác, thành khẩn, không gây nguy hiểm đáng kể cho người khác, có thể được xem xét áp dụng hình thức cảnh cáo hoặc mức phạt thấp hơn, kết hợp với việc trừ điểm giấy phép lái xe.
Điều quan trọng là phải thiết kế được cơ chế khoan hồng có điều kiện, có tiêu chí rõ ràng, có khả năng kiểm tra và giám sát. Không để sự khoan hồng trở thành kẽ hở để người dân lợi dụng hoặc làm giảm tính nghiêm minh của pháp luật.
Xử phạt cần chính xác và có cơ chế để kiểm chứng
- Nhiều ý kiến quan tâm việc phạt nguội bằng AI phải bảo đảm chính xác, minh bạch và có cơ chế để người dân kiểm chứng?
Việc sử dụng công nghệ giúp phát hiện vi phạm khách quan hơn, giảm sự phụ thuộc vào lực lượng trực tiếp tuần tra, kiểm soát, hạn chế tiêu cực và nâng cao hiệu quả quản lý giao thông.
Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế hoàn toàn trách nhiệm xác minh và đánh giá của cơ quan có thẩm quyền. Một hình ảnh hoặc dữ liệu do camera ghi nhận chưa đương nhiên đồng nghĩa với việc đã có đầy đủ căn cứ để xử phạt. Đối với các hệ thống sử dụng trí tuệ nhân tạo, cần quy định rõ tiêu chuẩn kỹ thuật, khả năng nhận diện, độ chính xác, quy trình lưu trữ và kiểm tra dữ liệu, trách nhiệm của đơn vị vận hành cũng như trách nhiệm của người có thẩm quyền ra quyết định xử phạt.
Cùng với đó, cần có quy định cụ thể về việc không xử phạt đối với những trường hợp vi phạm xuất phát từ lỗi của hệ thống hạ tầng, thiết bị điều khiển giao thông hoặc những bất cập khách quan mà người tham gia giao thông không có khả năng nhận biết, khắc phục. Khi xử phạt nguội, người dân phải được tiếp cận đầy đủ dữ liệu chứng minh vi phạm, bao gồm hình ảnh, video, thời điểm, địa điểm, trạng thái đèn tín hiệu và căn cứ xác định hành vi. Người dân phải có quyền giải trình, cung cấp chứng cứ phản bác và khiếu nại, khởi kiện theo quy định pháp luật.
Một vấn đề khác không thể bỏ qua là trách nhiệm của cơ quan quản lý trong việc tổ chức giao thông an toàn, khoa học và hợp lý. Không thể chỉ yêu cầu người dân phải tuyệt đối tuân thủ các tín hiệu giao thông mà không quan tâm đến chất lượng của hệ thống hạ tầng, biển báo, vạch sơn và đèn tín hiệu.
Xin cảm ơn TS.LS Đặng Văn Cường về cuộc trao đổi trên!
Mời độc giả xem thêm video Hà Nội khuyến khích hạn chế xe máy cũ vào phố cổ:
