Xử lý nghiêm hành vi trốn đóng, chậm đóng bảo hiểm xã hội: Thượng tôn pháp luật để bảo vệ quyền lợi người lao động
Tình trạng chậm đóng, trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế kéo dài tại một số đơn vị không chỉ làm thất thoát nguồn quỹ mà còn xâm hại trực tiếp quyền lợi an sinh của người lao động.
Ngành Bảo hiểm xã hội Thủ đô đang siết chặt thanh tra chuyên ngành, đẩy mạnh phối hợp liên ngành và kích hoạt công cụ tố tụng tư pháp nhằm thiết lập lại trật tự, kỷ cương an sinh.

Đại diện Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 12 - Hà Nội và Bảo hiểm xã hội thành phố Hà Nội dự một phiên tòa xét xử hành vi trốn đóng, chậm đóng bảo hiểm xã hội. Ảnh: Khánh Vân
Báo động tình trạng chiếm dụng quyền an sinh
Bức tranh thực hiện chính sách an sinh xã hội tại Thủ đô trong 10 tháng năm 2026 ghi nhận nhiều tín hiệu tích cực về phát triển đối tượng, song cũng đặt ra thách thức gay gắt trước quy mô nợ đọng.
Báo cáo mới nhất của cơ quan chức năng cho thấy, toàn địa bàn có tới 121.388 đơn vị chậm đóng bảo hiểm xã hội với tổng số tiền lên đến 6.548 tỷ đồng, chiếm tỷ lệ 6,88% so với tổng số phải thu trong năm. Trong đó, số tiền chậm đóng bắt buộc phải tính lãi là 1.657,7 tỷ đồng.
Đi sâu phân tích cơ cấu nợ, số tiền của các đơn vị ngừng giao dịch chiếm tới 2.118,7 tỷ đồng, tương đương 32,36% tổng số nợ đọng, trong khi các khoản nợ kéo dài từ 12 tháng trở lên cũng chạm mốc 1.800 tỷ đồng. Xét theo địa bàn quản lý, tỷ lệ chậm đóng tập trung ở mức cao tại nhiều khu vực có mật độ doanh nghiệp lớn, như: Thanh Trì ở mức 12,45%, Hoàng Mai là 11,80%, Thanh Xuân là 11,66%, Cầu Giấy là 10,12%, Tây Hồ là 9,45%.
Phân tích về hệ lụy nhức nhối từ tình trạng này, Phó Giám đốc Bảo hiểm xã hội thành phố Hà Nội Nguyễn Thị Bích Liên cho rằng: “Chính sách bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế là hai trụ cột nền tảng trong hệ thống an sinh xã hội. Việc tuân thủ pháp luật về bảo hiểm không đơn thuần là nghĩa vụ pháp lý mà là trách nhiệm xã hội, đạo đức kinh doanh của mỗi doanh nghiệp. Quyền lợi an sinh của người lao động là không thể trì hoãn. Do đó, người sử dụng lao động không được viện dẫn khó khăn sản xuất kinh doanh để chậm trích nộp hay chiếm dụng tiền bảo hiểm, tước đoạt chế độ ốm đau, thai sản, khám chữa bệnh và cơ hội hưởng lương hưu của người lao động”.
Thực tế kiểm tra cho thấy, hành vi chậm đóng, trốn đóng không chỉ phát sinh từ sự chây ỳ của các khoản nợ cũ mà còn biểu hiện qua việc che giấu, khai báo thiếu số lượng lao động thực tế đang làm việc. Điều này được chứng minh rõ rệt qua công tác đối soát dữ liệu thuế và tài chính do cơ quan bảo hiểm thực hiện.
Trong 10 tháng qua, từ dữ liệu đối soát của 36.010 đơn vị mới thành lập với 153.146 lao động, lực lượng chuyên trách đã rà soát 31.333 đơn vị và buộc 9.249 doanh nghiệp phải đăng ký đóng bảo hiểm cho 40.340 người.
Cùng với đó, đối với 55.064 đơn vị đang tham gia nhưng đóng chưa đầy đủ, quá trình kiểm tra 39.566 đơn vị đã đưa thêm 22.232 lao động bị bỏ sót vào danh sách thụ hưởng chính sách an sinh. Những dữ liệu cụ thể này phản ánh sự trốn tránh nghĩa vụ có hệ thống tại một bộ phận doanh nghiệp, nếu không bị phát hiện và ngăn chặn kịp thời, quyền lợi của hàng chục nghìn người lao động sẽ hoàn toàn bị gạt ra ngoài lề pháp luật.
Việc nợ đọng bảo hiểm xã hội của doanh nghiệp đã trực tiếp xâm hại quyền thụ hưởng bảo hiểm cả ngắn hạn lẫn dài hạn của người lao động.
Giải quyết triệt để tình trạng chây ỳ
Trước tình trạng vi phạm diễn biến phức tạp, công tác thanh tra, kiểm tra chuyên ngành đã khẳng định vai trò là công cụ kiểm soát trực tiếp và hiệu quả nhằm lập lại kỷ cương. Trong 10 tháng năm 2026, Bảo hiểm xã hội thành phố Hà Nội đã ban hành quyết định kiểm tra tại 1.676 đơn vị sử dụng lao động, thực hiện 1.179 cuộc kiểm tra trực tiếp cũng như từ xa.
Sau kiểm tra, số tiền chậm đóng các đơn vị sử dụng lao động còn phải thực hiện theo văn bản chấn chỉnh giảm từ 107 tỷ đồng, xuống còn 29 tỷ đồng. Đồng thời, đoàn thanh tra đã yêu cầu truy đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho 1.057 lao động chưa tham gia, tham gia chưa đầy đủ hoặc không đúng mức quy định với tổng số tiền 6,8 tỷ đồng; kiên quyết thu hồi về quỹ bảo hiểm y tế 82,1 tỷ đồng chi phí không đủ điều kiện thanh toán do các cơ sở khám, chữa bệnh thực hiện không đúng quy định.
Bên cạnh các chế tài hành chính, điểm đột phá mang tính lịch sử trên địa bàn Thủ đô trong năm 2026 chính là việc đưa công cụ tố tụng tư pháp vào cuộc để giải quyết triệt để vấn nạn chây ỳ nợ bảo hiểm. Triển khai Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội về việc thí điểm Viện Kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của nhóm chủ thể dễ bị tổn thương cùng Chỉ thị số 04-CT/TU ngày 30-12-2025 của Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội, quy chế phối hợp liên ngành giữa Bảo hiểm xã hội và Viện Kiểm sát nhân dân đã tạo ra sức ép răn đe mạnh mẽ.
Tính đến hết tháng 10-2026, cơ quan Viện Kiểm sát các cấp đã đôn đốc 3.219 đơn vị, qua đó thu hồi trực tiếp 193,58 tỷ đồng nợ đọng trên tổng số 442,34 tỷ đồng cần xử lý. Minh chứng tại phường Sơn Tây, sự phối hợp giữa Bảo hiểm xã hội cơ sở và Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 9 đã giúp thu hồi 8,6 tỷ đồng từ 220 đơn vị nộp dứt điểm hoặc cam kết trả dần.
Đối với những đơn vị ngoan cố không khắc phục, công cụ khởi kiện dân sự công ích và chế tài hình sự đã được áp dụng kiên quyết. Toàn thành phố đã có 7 viện kiểm sát nhân dân khu vực ban hành quyết định khởi kiện dân sự đối với 13 doanh nghiệp với tổng số nợ lên đến 54,6 tỷ đồng. Vụ án Tòa án nhân dân khu vực 12 tuyên buộc Công ty MD tại xã Ứng Thiên phải nộp ngay 158 triệu đồng nợ gốc và lãi bảo hiểm cho 5 công nhân là tiền lệ pháp lý vững chắc cho tinh thần bảo vệ người lao động yếu thế.
Không chỉ dừng lại ở dân sự, các hành vi trục lợi còn bị truy cứu trách nhiệm hình sự nghiêm minh, điển hình là bản án 18 tháng tù cho hưởng án treo và buộc bồi hoàn hơn 400 triệu đồng gian lận đối với Giám đốc Doanh nghiệp tư nhân Bảo Tụ do Tòa án nhân dân khu vực 6 tuyên phạt theo Điều 214 Bộ luật Hình sự.
Hành lang pháp lý hoàn thiện với Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024, Nghị định số 274/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội về chậm đóng, trốn đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp; khiếu nại, tố cáo về bảo hiểm xã hội và Nghị định số 283/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lao động, bảo hiểm xã hội, người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, cùng các chế tài hình sự tại Điều 214, 215, 216 Bộ luật Hình sự đã siết chặt mọi hành vi vi phạm.
Sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý bảo hiểm, thanh tra chuyên ngành và cơ quan tiến hành tố tụng khẳng định nguyên tắc thượng tôn pháp luật không có ngoại lệ, qua đó giữ vững mạng lưới an sinh xã hội vững chắc và bảo đảm công bằng trọn vẹn cho người lao động Thủ đô.

