Chiến đấu cơ Su-34 Nga gặp rắc rối ở Ukraine?

Dù chịu tổn thất đáng kể trước hệ thống phòng không ngày càng mạnh của Kiev, Su-34 vẫn giữ vai trò quan trọng trong các chiến dịch không kích của Moscow, đặc biệt nhờ khả năng sử dụng bom lượn để tấn công mục tiêu từ khoảng cách xa.

Máy bay chiến đấu Su-34 của Nga. (Ảnh: DB)

Su-34 có tên định danh NATO là Fullback, thuộc thế hệ máy bay chiến đấu thứ 4 và được phát triển dựa trên nền tảng Su-27 từ thời Liên Xô. Khác với các tiêm kích thiên về không chiến, Su-34 được thiết kế chủ yếu cho nhiệm vụ tấn công mặt đất. Máy bay có buồng lái bố trí hai phi công ngồi cạnh nhau, phần mũi rộng và dẹt khiến nó có biệt danh là "Thú mỏ vịt".

Su-34 có thể mang khoảng 8 tấn vũ khí tại 12 điểm treo, bao gồm bom dẫn đường, tên lửa không đối đất và tên lửa không đối không. Trong chiến sự tại Ukraine, khả năng mang theo nhiều bom lượn đã biến dòng máy bay này thành một trong những phương tiện tấn công quan trọng nhất của Không quân Nga.

Tổn thất gia tăng trước mạng lưới phòng không Ukraine

Nga sử dụng Su-34 để triển khai những đợt tấn công bằng bom lượn với chi phí tương đối thấp, nhằm vào các công sự, vị trí phòng thủ và mục tiêu quân sự của Ukraine. Những loại bom này được trang bị bộ dụng cụ bổ sung cánh và hệ thống dẫn đường, cho phép chúng bay xa hơn nhiều so với bom thông thường.

Vai trò của Su-34 càng trở nên quan trọng khi Ukraine sở hữu mạng lưới phòng không gồm nhiều hệ thống do phương Tây cung cấp. Trong bối cảnh các máy bay Nga khó tiếp cận trực tiếp mục tiêu mà không đối mặt với nguy cơ bị đánh chặn, khả năng thả bom từ ngoài tầm hoạt động hiệu quả của một số hệ thống phòng không mang lại lợi thế đáng kể.

Khi chiến sự mới bùng phát vào năm 2022, máy bay Nga thường xuyên hoạt động ở độ cao thấp nhằm tránh radar và tên lửa phòng không. Cách tiếp cận này lại khiến chúng dễ bị tấn công bởi các hệ thống phòng không tầm ngắn và tên lửa phòng không vác vai của Ukraine.

Sau khi chịu tổn thất, Nga chuyển sang sử dụng máy bay ở độ cao lớn hơn để giảm nguy cơ bị các hệ thống phòng không tầm ngắn nhắm bắn. Các hệ thống Patriot do Mỹ sản xuất vẫn tạo ra mối đe dọa đáng kể, buộc Không quân Nga phải tiếp tục điều chỉnh cách tổ chức những đợt không kích.

Nguy cơ không chỉ xuất hiện khi máy bay đang thực hiện nhiệm vụ. Các căn cứ không quân Nga cũng trở thành mục tiêu của những cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái Ukraine.

Tháng 6/2025, Ukraine tuyên bố đã tấn công 4 máy bay chiến đấu tại căn cứ không quân Marinovka, thuộc vùng Volgograd của Nga. Những máy bay này được cho là Su-34 đang đậu tại sân bay. Các cuộc tấn công nhằm vào máy bay khi chúng chưa cất cánh cho thấy nguy cơ đối với phi đội Nga không chỉ giới hạn ở khu vực chiến đấu trên không.

Tổn thất kéo dài làm dấy lên câu hỏi về khả năng duy trì số lượng Su-34 trong biên chế. Một số đánh giá cho rằng tốc độ mất máy bay có thể gây áp lực lớn lên ngành công nghiệp quốc phòng Nga, dù mức độ nghiêm trọng còn phụ thuộc vào số máy bay thực sự bị phá hủy, khả năng sửa chữa và tốc độ bàn giao máy bay mới.

Bom lượn giúp Nga thay đổi cách sử dụng Su-34

Để thích nghi với mạng lưới phòng không Ukraine, Nga đã thay đổi đáng kể cách sử dụng Su-34. Một trong những điều chỉnh quan trọng nhất là trang bị bộ dụng cụ lượn UMPK cho các loại bom thông thường.

Bộ UMPK bổ sung cánh và hệ thống dẫn đường cho bom trọng lực như FAB-500 và FAB-1500, biến chúng thành vũ khí có khả năng lượn đến mục tiêu từ khoảng cách xa hơn. Các loại bom có trọng lượng lớn hơn, trong đó có những mẫu được thiết kế để mang đầu đạn nặng khoảng 1.000 kg hoặc hơn, cũng được nhắc đến trong các chương trình phát triển vũ khí lượn của Nga.

Nhờ những bộ dụng cụ này, Su-34 có thể thả bom từ vị trí cách xa mục tiêu, giảm thời gian phải hoạt động trong khu vực có nguy cơ bị phòng không Ukraine tấn công. Đây là thay đổi quan trọng trong cách Nga tiến hành không kích: thay vì đưa máy bay đến gần mục tiêu để thả bom trực tiếp, phi công có thể triển khai vũ khí từ khoảng cách an toàn hơn.

Bom lượn được Nga sử dụng thường xuyên để tập kích các vị trí phòng thủ kiên cố của Ukraine dọc tiền tuyến. Những đợt tấn công liên tiếp tạo sức ép lên công sự, tuyến tiếp tế và lực lượng phòng thủ, hỗ trợ các đơn vị mặt đất Nga trong những chiến dịch tiến công.

Khả năng sản xuất mới chưa xóa bỏ mọi áp lực

Su-34 có chi phí và mức độ phức tạp thấp hơn so với Su-57, dòng tiêm kích thế hệ thứ 5 tiên tiến hơn của Nga. Điều này khiến Su-34 phù hợp hơn với những nhiệm vụ tấn công thường xuyên, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn cho công tác bảo trì và thay thế.

Việc sản xuất máy bay mới vẫn cần thời gian và nguồn lực. Nhà máy Hàng không Novosibirsk, đơn vị chịu trách nhiệm sản xuất Su-34, phải duy trì hoạt động trong khi lực lượng không quân Nga tiếp tục sử dụng máy bay với cường độ cao.

Các ước tính dựa trên nguồn tin tình báo công khai và đánh giá phương Tây cho rằng đến giữa năm 2025, Nga đã mất khoảng 30–40 chiếc Su-34 kể từ khi xung đột tại Ukraine nổ ra. Con số này tương đương khoảng 1/4 quy mô phi đội trước chiến sự theo một số ước tính, nhưng số máy bay bị mất có thể khác nhau tùy phương pháp thống kê và mức độ xác minh từng trường hợp.

Một số đánh giá cho rằng tổn thất tập trung đáng kể vào năm 2022, khi máy bay Nga thường phải hoạt động trong điều kiện phòng không Ukraine vẫn còn khả năng gây thiệt hại lớn. Các nguyên nhân được đề cập bao gồm tên lửa phòng không tầm xa, tên lửa vác vai trong những cuộc tấn công ở độ cao thấp, các cuộc chạm trán trên không và một số vụ bắn nhầm.

Dù vậy, những con số về tổn thất không phản ánh đầy đủ tình trạng thực tế của phi đội. Nga vẫn tiếp tục bàn giao Su-34 mới, đồng thời có thể sửa chữa một số máy bay bị hư hại. Một số nguồn đưa ra ước tính ít nhất 50 chiếc Su-34 mới đã được giao kể từ năm 2022, nhưng đây chưa phải số liệu chính thức được xác nhận đầy đủ.

Từ những thất bại ban đầu đến khả năng thích nghi

Kinh nghiệm chiến đấu của Su-34 tại Ukraine cho thấy sự khác biệt lớn giữa môi trường tác chiến ít nguy hiểm và chiến trường có mạng lưới phòng không hiện đại.

Tại Syria, Su-34 hoạt động trong điều kiện ít bị đe dọa hơn từ các hệ thống phòng không tích hợp quy mô lớn. Nhưng tại Ukraine, máy bay Nga phải đối mặt với nhiều lớp phòng thủ, từ tên lửa vác vai đến những hệ thống tầm xa do phương Tây cung cấp. Điều này bộc lộ giới hạn của các biện pháp bảo vệ máy bay, bao gồm giáp buồng lái và thiết bị tác chiến điện tử.

Những tổn thất ban đầu buộc Nga phải điều chỉnh chiến thuật, thay đổi vị trí đóng quân và tăng cường sử dụng bom lượn. Các biện pháp này được cho là đã giúp Su-34 giảm mức độ phơi nhiễm trước phòng không Ukraine, đồng thời duy trì khả năng tấn công các mục tiêu trên mặt đất.