Chiến dịch ám sát của Mỹ - Israel phản tác dụng

Những đòn không kích từ Mỹ và Israel không chỉ gây tổn thất nặng nề về hạ tầng và nhân mạng, mà còn thúc đẩy những biến động sâu sắc trong nội bộ chính trị Iran.

Việc ám sát hàng loạt nhân vật cấp cao, bao gồm cựu Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei, đã tạo ra một khoảng trống quyền lực chưa từng có trong lịch sử 47 năm của Cộng hòa Hồi giáo Iran.

Tuy nhiên, trái với những dự đoán về bất ổn nội bộ, chính quyền Tehran nhanh chóng thiết lập lại trật tự. Các vị trí lãnh đạo được thay thế gần như ngay lập tức, trong khi các thiết chế quyền lực cốt lõi vẫn vận hành liên tục. Theo nhận định của nhiều nhà phân tích, chính cuộc chiến này lại trở thành chất xúc tác thúc đẩy một Iran cứng rắn và quân sự hóa hơn, cả trong chính sách đối nội lẫn đối ngoại.

Vai trò của lãnh tụ tối cao

Việc bổ nhiệm Ayatollah Mojtaba Khamenei, con trai của cố lãnh tụ Ali Khamenei, làm người đứng đầu mới của hệ thống chính trị Iran đánh dấu một bước ngoặt quan trọng. Chỉ 10 ngày sau cái chết của cha, ông Mojtaba đã được lựa chọn để tiếp quản vị trí quyền lực tối cao.

Dù gần như không xuất hiện trước công chúng, ông Mojtaba Khamenei vẫn được các nguồn tin nội bộ xác nhận là người điều hành đất nước.

"Ông ấy đang điều hành đất nước. Ngay cả khi bị thương, khả năng đưa ra quyết định của ông vẫn nguyên vẹn", một nguồn thạo tin nói với Financial Times.

Lãnh tụ Tối cao Iran Ayatollah Mojtaba Khamenei. Ảnh: Reuters.

Trước đây, ông Mojtaba Khamenei ít được biết đến rộng rãi. Dẫu vậy, giới quan sát tin rằng ông đã có ảnh hưởng đáng kể phía sau hậu trường trong hơn hai thập niên. Mối quan hệ chặt chẽ với lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) giúp ông củng cố vị thế nhanh chóng sau khi lên nắm quyền.

Các thông điệp công khai hiếm hoi của ông, chỉ gồm sáu tuyên bố bằng văn bản, không cho thấy sự thay đổi lớn trong chính sách quốc gia. Tuy nhiên, giọng điệu của vị tân lãnh tụ được đánh giá là cứng rắn hơn, đặc biệt trong bối cảnh chiến tranh và các lời kêu gọi thay đổi chế độ từ phía Mỹ.

Trong hệ thống thần quyền Iran, lãnh tụ tối cao nắm quyền chỉ huy cao nhất đối với các lực lượng vũ trang và có tiếng nói quyết định về chiến tranh và hòa bình. Dù chưa rõ có sự phân quyền nào trong bối cảnh ông Khamenei ít xuất hiện, giới phân tích cho rằng mọi quyết sách chiến lược vẫn được phối hợp chặt chẽ với ông.

Sự trỗi dậy của IRGC

Trong bức tranh quyền lực mới, IRGC nổi lên như lực lượng chi phối mạnh mẽ nhất. Sau khi nhiều chỉ huy cấp cao bị tiêu diệt, bộ máy lãnh đạo của lực lượng này vẫn được tái cấu trúc nhanh chóng, cho thấy tính bền bỉ và tổ chức chặt chẽ.

Thiếu tướng Ahmad Vahidi, người kế nhiệm chỉ huy bị sát hại Mohammad Pakpour, hiện đứng đầu IRGC. Dù ít xuất hiện trước công chúng, ông Vahidi cùng các chỉ huy khác vẫn đóng vai trò then chốt trong chiến dịch quân sự chống lại Mỹ và Israel.

Giới phân tích nhận định rằng trong hệ thống này, cá nhân không quan trọng bằng chính thiết chế.

"Họ (tướng lĩnh IRGC) thực chất đã tiếp quản đất nước", một nguồn tin nội bộ ẩn danh nhận xét. "Cuộc chiến đã khiến quá trình đó xảy ra mà không gặp phải sự phản kháng nào".

Thiếu tướng Ahmad Vahidi, chỉ huy IRGC. Ảnh: Reuters.

IRGC từ lâu không chỉ là một lực lượng quân sự mà còn là bộ máy kinh tế - chính trị. Họ kiểm soát các lĩnh vực từ viễn thông, xây dựng đến tình báo, đồng thời có ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống chính trị.

Về mặt chiến lược, lực lượng này kiên quyết phản đối các thỏa hiệp lớn với Mỹ và Israel. Họ ủng hộ các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực và phát triển mạnh các công nghệ quân sự nội địa như tên lửa đạn đạo và máy bay không người lái nhằm đối phó với các đối thủ có ưu thế quân sự truyền thống.

Việc lãnh tụ tối cao mới có quan hệ gần gũi với IRGC càng củng cố quyền lực của lực lượng này, khiến cán cân quyền lực trong nội bộ Iran nghiêng hẳn về phía phe cứng rắn.

Sự thu hẹp không gian ngoại giao

Trong khi đó, vai trò của chính phủ dân sự, đứng đầu là Tổng thống Masoud Pezeshkian, dường như bị thu hẹp đáng kể. Dù chịu trách nhiệm điều hành kinh tế và ngoại giao, quyền lực thực tế của ông trong các vấn đề an ninh và quân sự vẫn bị giới hạn.

Chính quyền ông Pezeshkian đã duy trì được sự ổn định cơ bản, đảm bảo nguồn cung lương thực, nhiên liệu và hoạt động của hệ thống tài chính. Đồng thời, các nhà ngoại giao Iran vẫn tiếp tục tìm kiếm các kênh đối thoại với quốc tế.

Ngoại trưởng Abbas Araghchi được xem là nhân vật chủ chốt nếu các cuộc đàm phán với Mỹ được nối lại. Tuy nhiên, mọi động thái ngoại giao quan trọng đều phải được phối hợp chặt chẽ với lãnh tụ tối cao và IRGC.

Một ví dụ cho thấy giới hạn quyền lực của Tổng thống Pezeshkian là việc ông từng yêu cầu chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào các nước Vùng Vịnh, nhưng sau đó phải điều chỉnh lập trường khi IRGC không tuân thủ.

Chính quyền dân sự Tổng thống Masoud Pezeshkian được cho là đang bị thu hẹp không gian ngoại giao trong bối cảnh chiến sự. Ảnh: Reuters.

Song song đó, sự thay đổi nhân sự tại Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao cũng phản ánh xu hướng cứng rắn hóa. Việc bổ nhiệm Mohammad Bagher Zolghadr thay thế Ali Larijani - người được xem là có xu hướng thực dụng - được coi là tín hiệu rõ ràng, Financial Times nhận định.

Nhà phân tích Saeed Laylaz nhận định cái chết của ông Larijani đồng nghĩa với "sự chấm dứt hy vọng đối với con đường ngoại giao". Theo nhiều chuyên gia, điều này cho thấy không gian cho các giải pháp hòa giải đang bị thu hẹp.

Trong bối cảnh Iran đã hai lần bị tấn công trong khi đang đàm phán với Mỹ về chương trình hạt nhân, niềm tin vào ngoại giao ngày càng xói mòn. Những tiếng nói ôn hòa dần bị gạt ra bên lề, nhường chỗ cho các quan điểm cứng rắn hơn.

Đánh giá của Israel

Trước sự trỗi dậy của phe cứng rắn trong giới lãnh đạo Iran, Tel Aviv được cho là cũng đang phải thay đổi mục tiêu chiến lược, không còn chú trọng vào việc "tạo điều kiện" cho sự thay đổi chế độ tại Tehran, theo Financial Times.

Theo hai nguồn thạo tin giấu tên nắm rõ các cuộc họp nội bộ, quan điểm chủ đạo trong cơ quan tình báo quân đội Israel (Aman) là chiến dịch không kích chưa tạo ra điều kiện cần thiết để lật đổ chế độ Iran trong tương lai gần.

Một nguồn tin cho biết, các báo cáo đánh giá cho thấy "chưa có dấu hiệu rạn nứt hay mất kiểm soát đáng kể" trong nội bộ chính quyền Tehran, bất chấp áp lực quân sự liên tục kể từ cuối tháng 2.

Nhà phân tích Raz Zimmt nhận định: "Chế độ đã bị suy yếu nhưng chúng tôi chưa thấy hiện tượng đào ngũ hay những vết nứt rõ ràng. Điều đó cho thấy khả năng chống chịu của một hệ thống được xây dựng suốt 47 năm để tồn tại".

Giới lãnh đạo chính trị Israel, với người đứng đầu là Thủ tướng Benjamin Netanyahu, được cho là đang đánh giá lại và điều chỉnh mục tiêu trong chiến dịch ở Iran. Ảnh: Reuters.

Trong bối cảnh đó, chiến lược tác chiến của Israel đang có sự điều chỉnh. Thay vì tập trung vào các mục tiêu mang tính biểu tượng nhằm gây bất ổn chính trị, không quân Israel chuyển hướng sang tấn công các mục tiêu quân sự cụ thể như cơ sở sản xuất tên lửa và công nghiệp quốc phòng.

Theo hai nguồn tin nắm rõ các cuộc họp nội bộ, quan điểm chủ đạo trong cơ quan tình báo quân đội Israel (Aman) là chiến dịch không kích chưa tạo ra điều kiện cần thiết để lật đổ chế độ Iran trong tương lai gần.

Một nguồn tin cho biết, các báo cáo đánh giá cho thấy “chưa có dấu hiệu rạn nứt hay mất kiểm soát đáng kể” trong nội bộ chính quyền Tehran, bất chấp áp lực quân sự liên tục kể từ cuối tháng 2.

Nhà phân tích Raz Zimmt nhận định: “Chế độ đã bị suy yếu, nhưng chúng tôi chưa thấy hiện tượng đào ngũ hay những vết nứt rõ ràng… Điều đó cho thấy khả năng chống chịu của một hệ thống được xây dựng suốt 47 năm để tồn tại.”

Ngay từ đầu, giới quân sự Israel đã thận trọng hơn so với các tuyên bố chính trị. Một nguồn tin tham gia các cuộc thảo luận chiến lược cho biết quân đội từng cảnh báo chính phủ rằng: “Điều này sẽ không phải là một cú đánh rồi kết thúc… Thay đổi chế độ luôn là mục tiêu cực kỳ khó khăn”.

Thực tế này phản ánh giới hạn của sức mạnh không quân trong việc đạt được mục tiêu chính trị sâu rộng như thay đổi chế độ. Dù các cuộc không kích có thể phá hủy cơ sở hạ tầng và tiêu diệt lãnh đạo, chúng khó có thể thay thế các động lực nội tại cần thiết cho sự sụp đổ của một chính quyền.

Trong bối cảnh đó, chiến lược tác chiến của Israel đang có sự điều chỉnh. Thay vì tập trung vào các mục tiêu mang tính biểu tượng nhằm gây bất ổn chính trị, không quân Israel chuyển hướng sang tấn công các mục tiêu quân sự cụ thể như cơ sở sản xuất tên lửa và công nghiệp quốc phòng.

Trước những hạn chế hiện hữu, giới chức Israel đang dần điều chỉnh kỳ vọng chiến lược. Thay đổi chế độ không còn được xem là mục tiêu có thể đạt được trong thời gian ngắn, mà được chuyển thành một mục tiêu dài hạn hậu chiến.

Trong những phát biểu gần đây, các sĩ quan cấp cao của Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) tránh đề cập trực tiếp đến khả năng sụp đổ của chế độ Iran. Thay vào đó, họ nhấn mạnh mục tiêu "làm suy giảm" năng lực quân sự và kiểm soát của Tehran - một mục tiêu được cho là đã đạt được phần nào.

Dù vậy, Thủ tướng Benjamin Netanyahu vẫn duy trì lập trường rằng Israel có thể "tạo điều kiện" cho sự thay đổi chế độ. "Quá trình đó phụ thuộc vào người dân Iran, họ phải lựa chọn thời điểm và đứng lên", ông phát biểu. "Chúng tôi có thể tạo điều kiện nhưng họ phải tận dụng những điều kiện đó".

Quan điểm này cho thấy sự phân tách giữa mục tiêu chính trị và đánh giá quân sự. Trong khi lãnh đạo chính trị tiếp tục theo đuổi một tầm nhìn rộng hơn, giới quân sự tập trung vào các mục tiêu thực tế và khả thi hơn trên chiến trường.

Đại Hoàng