Chiến sự phủ bóng hòa đàm Mỹ - Iran, triển vọng đàm phán ra sao?

Quốc kỳ Iran (trái) và Mỹ (thứ 2, trái) tại vòng đàm phán ở Thụy Sỹ vào cuối tháng 6/2026. Ảnh: IRNA/TTXVN phát

Dù Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố bản ghi nhớ (MoU) về ngừng bắn với Iran "đã hết hiệu lực", các quan chức Mỹ vẫn khẳng định Washington cam kết tiếp tục đối thoại với Tehran và các cuộc đàm phán kỹ thuật nhằm hướng tới một thỏa thuận hòa bình lâu dài vẫn sẽ được duy trì.

Trong hai ngày từ tối 7 đến 9/7, Mỹ và Iran liên tiếp tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào nhau, đánh dấu bước leo thang nghiêm trọng nhất kể từ khi hai bên ký MoU ngày 17/6, mở ra giai đoạn đàm phán kéo dài 60 ngày.

Cuộc khủng hoảng bùng phát sau khi Mỹ tiến hành các đợt không kích nhằm vào 85 mục tiêu tại Iran để đáp trả việc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) bị cáo buộc tấn công các tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz vì không tuân thủ tuyến hàng hải do Tehran chỉ định.

Iran sau đó đáp trả bằng các cuộc tấn công nhằm vào tài sản quân sự và cơ sở hạ tầng của Mỹ tại các quốc gia Vùng Vịnh. Washington tiếp tục mở thêm nhiều đợt không kích nhằm vào khoảng 90 mục tiêu tại Iran, trong đó Tehran cáo buộc có cả cơ sở hạ tầng dân sự ở các tỉnh ven biển phía Nam và Đông đất nước.

Phát biểu tại Hội nghị Thượng đỉnh NATO ở Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ) ngày 8/7, Tổng thống Trump tuyên bố MoU với Iran "đã chấm dứt". Tuy nhiên, ông vẫn cho biết sẽ để các nhà đàm phán tiếp tục làm việc, dù bản thân cho rằng các cuộc thương lượng "chỉ tốn thời gian".

Một ngày sau, trên chuyên cơ Không lực Một, ông Trump dịu giọng hơn, khẳng định mục tiêu của Mỹ không phải là quay trở lại một cuộc chiến toàn diện và cho rằng Tehran vẫn muốn đạt được một thỏa thuận.

Rạng sáng 10/7, truyền thông Iran tiếp tục đưa tin về nhiều vụ nổ tại các địa phương phía Nam như Bushehr, Konarak, Choghadak và Bandar Abbas. Mỹ phủ nhận mọi liên quan tới các vụ nổ này. Đến sáng cùng ngày, tình hình dường như lắng dịu khi các nước trung gian nỗ lực đưa tiến trình ngoại giao trở lại quỹ đạo. Một quan chức Mỹ nói với Al Jazeera rằng Washington vẫn cam kết theo đuổi đàm phán.

Đàm phán sẽ được nối lại khi nào?

Theo MoU ký ngày 17/6, Mỹ và Iran nhất trí ngừng bắn trên tất cả các mặt trận, bao gồm cả Liban (Lebanon), trong 60 ngày, nhằm tạo điều kiện đàm phán một thỏa thuận hòa bình lâu dài.

Đổi lại, Iran cam kết bảo đảm tự do hàng hải qua eo biển Hormuz trong thời gian này, còn Mỹ đồng ý dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với dầu mỏ Iran cũng như chấm dứt phong tỏa hải quân đối với các cảng của nước này.

Các cuộc đàm phán dự kiến ban đầu được tổ chức tại Thụy Sĩ để thảo luận về tương lai của Eo biển Hormuz, tài sản bị phong tỏa của Iran, lộ trình dỡ bỏ trừng phạt và chương trình hạt nhân của Tehran. Tuy nhiên, kế hoạch này bị trì hoãn do Israel tiếp tục không kích miền Nam Lebanon.

Một số cuộc gặp trực tiếp vẫn diễn ra tại Thụy Sĩ, song từ đầu tháng 7, hai bên chủ yếu tiến hành các cuộc đàm phán kỹ thuật gián tiếp tại Doha (Qatar). Các cuộc trao đổi này sau đó tạm dừng để Iran tổ chức quốc tang cựu Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei, người thiệt mạng trong các cuộc không kích Mỹ-Israel hôm 28/2.

Theo kế hoạch, các cuộc đàm phán dự kiến nối lại sau khi lễ tang kết thúc, khoảng ngày 11/7. Tuy nhiên, việc Mỹ tiếp tục không kích Iran trong tuần này khiến thời điểm nối lại đối thoại trở nên khó đoán định.

Iran nhiều lần cáo buộc Mỹ lợi dụng tiến trình đàm phán để tiến hành các cuộc tấn công quân sự, khiến Tehran không còn tin tưởng vào Washington.

Cơ hội đối thoại còn bao nhiêu?

Sau các cuộc tấn công qua lại trong tuần, cả Washington và Tehran đều cáo buộc bên kia vi phạm thỏa thuận ngừng bắn.

Phía Mỹ cho rằng Iran đã phá vỡ cam kết bảo đảm tự do hàng hải khi IRGC nổ súng nhằm vào các tàu thương mại không đi theo tuyến đường do Tehran quy định qua eo biển Hormuz.

Trong khi đó, Iran khẳng định Mỹ đã vi phạm các điều khoản ngừng bắn khi nối lại các cuộc không kích và không ngăn Israel tiếp tục tấn công Lebanon. Tehran gọi các đợt không kích mới của Mỹ là "tội ác chiến tranh", đồng thời đã gửi đơn khiếu nại lên Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc và Tổng Thư ký Liên hợp quốc.

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Ghalibaf tuyên bố Washington đang theo đuổi chính sách "bắt nạt" và cảnh báo: "Nếu các ông tấn công, các ông cũng sẽ phải hứng chịu đáp trả."

Tuy vậy, nhiều chuyên gia nhận định cánh cửa ngoại giao vẫn chưa khép lại.

Ông Alex Vatanka, chuyên gia cao cấp tại Viện Trung Đông (Mỹ), cho rằng khả năng đàm phán được nối lại vẫn cao hơn khả năng đổ vỡ hoàn toàn. Theo ông, tại Tehran, vấn đề hiện nay không còn là "có đàm phán với Mỹ hay không", mà là liệu đối thoại có thể song hành với sức ép quân sự có kiểm soát hay không.

"Nhiều người tại Iran hiện coi các cuộc tấn công hạn chế và tiến trình đàm phán là hai hướng đi song song, thay vì loại trừ lẫn nhau", ông nói.

Trong khi đó, chuyên gia Mohsen Milani thuộc Đại học Nam Florida nhận định Tehran vẫn coi việc gia tăng ảnh hưởng tại Eo biển Hormuz là lợi ích chiến lược quan trọng nhất sau xung đột.

Theo các nhà phân tích, trở ngại lớn nhất hiện nay là MoU được soạn thảo với nhiều điều khoản còn mơ hồ, đặc biệt liên quan đến việc quản lý eo biển Hormuz, các tuyến hàng hải, vai trò của Israel tại Liban cũng như cách thức thực thi các cam kết ngừng bắn. Chính những cách diễn giải khác nhau này đang khiến cả Mỹ và Iran đều cho rằng đối phương là bên vi phạm thỏa thuận, làm gia tăng nguy cơ tiến trình hòa đàm tiếp tục bị đình trệ.