Chiến thuật làm bài phần Đọc hiểu môn Ngữ văn chiếm trọn điểm

Đề thi tốt nghiệp trung học phổ thông môn Ngữ văn theo hướng "mở" để đánh giá năng lực học sinh. Minh họa: TVT

Để "giải mã văn bản" chiếm trọn điểm phần Đọc hiểu, sĩ tử "2k8" nên ôn luyện dựa trên đề thi minh họa và chính thức năm 2025. Ngữ liệu đề minh họa cho đoạn thơ "Một thân cây một tàng lá một bông hoa" của Hoàng Phủ Ngọc Tường, đề thi chính thức là văn bản truyện "Những vùng trời khác nhau" của Nguyễn Minh Châu.

Một số chiến thuật thiết yếu dành cho sĩ tử "2k8" khi làm bài thi Ngữ văn

Làm chủ nhóm câu hỏi nhận biết

Những câu hỏi cấp độ nhận biết thường kiểm tra khả năng nhận diện hình thức thể loại. Do đó, câu trả lời nên ngắn gọn, trực diện, tuyệt đối không diễn giải dài dòng. Theo 2 đề thi minh họa và chính thức, nhóm câu hỏi nhận biết có 3 dạng cơ bản:

Dạng 1, xác định thể thơ. Như đề minh họa, câu 1 cho: "Chỉ ra dấu hiệu để xác định thể thơ của đoạn trích". Với dạng hỏi này, bài làm gồm 2 ý nhỏ là gọi tên thể thơ và chỉ ra dấu hiệu nhận biết. Chẳng hạn: "Thể thơ: Tự do. Dấu hiệu nhận biết: Số chữ trong các dòng thơ không bằng nhau"(có thể dựa vào đặc điểm của từng thể thơ, nhưng số chữ là dễ nhất).

Dạng 2, xác định ngôi kể. Câu 1 đề chính thức: "Xác định ngôi kể được sử dụng trong văn bản". Câu trả lời trực tiếp như: "Ngôi kể: Thứ ba (hoặc Người kể chuyện toàn tri)". Thí sinh không cần giải thích gì thêm, vì đề không yêu cầu.

Dạng 3, xác định chi tiết hay hình ảnh. Đó là câu 2 đề minh họa: "Xác định hình ảnh được sử dụng để so sánh với cây liễu xưa trong đoạn trích". Thí sinh chỉ cần đọc quét để truy xuất thông tin. Bài làm nên trích nguyên văn cụm từ trong văn bản, đặt trong ngoặc kép nhằm đảm bảo tính khách quan, tránh trả lời chung chung theo cảm tính. Chẳng hạn: "Hình ảnh được sử dụng để so sánh với cây liễu xưa là: một bóng người Hy Lạp cổ".

Tương tự, câu 2 đề thi chính thức: "Trong văn bản, quê hương của Lê và quê hương của Sơn gắn với hai dòng sông nào?". Chỉ cần thí sinh trả lời trực diện như sau: "Trong văn bản, quê hương của Lê gắn với sông Lam, quê hương của Sơn gắn với sông Hồng".

Cấp độ nhận biết chỉ đòi hỏi khả năng quan sát bên ngoài văn bản để tìm ra lời giải. Mỗi câu 0,5 điểm cho thấy mức độ đơn giản nhưng cũng cần biết kết nối tri thức nền với văn bản.

Giải mã nhóm câu hỏi thông hiểu

Thông thường, 2 câu hỏi thông hiểu đòi hỏi thí sinh nhìn thấu qua lớp vỏ ngôn từ để phân tích nội dung và hiệu quả nghệ thuật. Thí sinh không chỉ liệt kê hay chỉ ra mà phải huy động tri thức nền tảng để trả lời câu hỏi: "Tại sao tác giả lại dùng cách đó?". Đề thi năng lực của Bộ Giáo dục và Đào tạo xuất hiện 4 dạng như sau:

Dạng 1, phân tích tác dụng của biện pháp tu từ. Đây là dạng khá quen với học sinh, công thức cần nhớ là: "Gọi tên biện pháp tu từ - chỉ ra biểu hiện - trình bày tác dụng (nội dung và nghệ thuật)". Ví dụ, câu 3 đề chính thức: "Phân tích tác dụng của biện pháp tu từ so sánh trong câu văn sau: Đại đội pháo của họ như một gốc cây đã lớn, nhựa cây ứ đầy tỏa ra thành hai nhánh".

Theo công thức trên, các em trả lời theo từng bước, lời văn gọn gãy, sáng nghĩa sẽ chiếm điểm tuyệt đối. Đáp án câu 3 như sau: "Biện pháp so sánh (gọi tên): Tác giả so sánh "đại đội pháo của họ" với "một gốc cây đã lớn, nhựa cây ứ đầy tỏa ra thành hai nhánh" (biểu hiện).

Tác dụng: Nhằm khắc họa sự trưởng thành, vững chãi, tràn đầy sức sống của đại đội pháo và thể hiện cảm hứng ngợi ca, tự hào của người kể chuyện (nội dung); đồng thời giúp cho việc diễn đạt trở nên sống động, gợi hình, gợi cảm" (nghệ thuật).

Dạng 2, phân tích hiệu quả nghệ thuật của hình thức giao tiếp. Câu này xuất hiện trong đề minh họa, ở câu 3: "Trình bày hiệu quả của việc sử dụng hình thức lời tâm sự của "anh với em" trong đoạn trích". Tương tự như trên, trước tiên các em liệt kê các câu thơ có sử dụng hình thức lời tâm sự, sau đó trình bày hiệu quả của nó.

Bài làm được thiết kế như sau: "Trong đoạn thơ, tác giả sử dụng hình thức lời tâm sự của anh với em như: "Chắc em sẽ không quên", "Chắc em nhớ hoài",… Hình thức này tạo giọng điệu thủ thỉ, tâm tình, tha thiết và tự nhiên (nghệ thuật); đồng thời giúp chủ thể trữ tình dễ dàng bộc lộ những rung cảm tinh tế và nỗi nhớ da diết về Hà Nội (nội dung); từ đó tạo kết nối cảm xúc với người đọc (kết nối giữa người sáng tác và người đọc)".

Dạng 3, nêu sự vận động của cảm xúc. Với dạng này, thí sinh cần có tư duy hệ thống, chỉ rõ tiến trình biến chuyển của cảm xúc. Tại câu 4, đề minh họa: "Nêu sự vận động cảm xúc của nhân vật trữ tình anh trong đoạn trích". Đề không chỉ yêu cầu nhận diện được "cảm xúc của nhân vật trữ tình" mà còn phát hiện được "sự vận động" của nó. Do đó, câu trả lời phải chỉ ra cảm xúc của nhân vật theo từng giai đoạn.

Câu này không mấy dễ dàng với nhiều em, bởi nhận diện cảm xúc không đơn giản. Các em phải nêu tên cảm xúc của nhân vật trữ tình theo từng thời điểm một cách liên tục. Câu 4 có những từ chỉ cảm xúc được sắp xếp như sau: "Sự vận động cảm xúc của nhân vật trữ tình anh: Hoài niệm, bâng khuâng khi nghĩ về quá khứ; tiếp theo là trầm tư, xót xa, tiếc nuối khi đối diện thực tại và cuối cùng là bình yên, tĩnh lặng và giao cảm sâu sắc khi kết nối với không gian Hà Nội chiều nay".

Dạng 4, vai trò của chi tiết đặc sắc. Theo đó, câu 4 đề chính thức: "Nêu vai trò của chi tiết: "Họ chia nhau tấm giát nằm, vài tấm áo sặc mùi thuốc đạn và chia nhau bầu trời Tổ quốc trên đầu" trong việc thể hiện nội dung văn bản". Đề bài chỉ yêu cầu phân tích "vai trò nội dung", bài làm nên xoáy sâu vào đây, không sa đà vào vai trò nghệ thuật.

Cách trả lời như sau: "Chi tiết "Họ chia nhau tấm giát nằm, vài tấm áo sặc mùi thuốc đạn và chia nhau bầu trời Tổ quốc trên đầu" góp phần tô đậm tình đồng đội, đồng chí của những người lính, đó là sự chia sẻ, yêu thương, cùng nhau vượt qua gian khó; bên cạnh đó tác giả còn đề cao ý thức trách nhiệm của người lính trong chiến đấu bảo vệ Tổ quốc".

Câu hỏi thông hiểu linh hoạt định dạng, nhưng có kỹ năng xử lý câu hỏi thì phần còn lại không lớn đối với sĩ tử "2k8".

Chinh phục câu hỏi vận dụng

Điểm nổi bật của Chương trình 2018 là kết nối tri thức với cuộc sống. Câu hỏi 5 trong hệ thống câu hỏi Đọc hiểu thực hiện rõ vai trò này. Câu hỏi này đòi hỏi thí sinh bày tỏ suy nghĩ cá nhân. Nhưng sai lầm phổ biến nhất là các em thường diễn giải lại bài thơ hoặc hô hào khẩu hiệu sáo rỗng.

Để ghi điểm tuyệt đối, hãy viết theo mô hình đoạn văn diễn dịch ngắn (5-7 dòng). Câu mở đoạn cần trả lời trực tiếp vào vấn đề, sau đó mới dùng trải nghiệm thực tế để chứng minh. Chẳng hạn, câu 5 đề minh họa yêu cầu bày tỏ suy nghĩ về "chốn bình yên" như sau: "Từ tâm trạng của nhân vật trữ tình anh khi ở giữa lòng Hà Nội chiều nay, anh/chị hãy bày tỏ suy nghĩ về chốn bình yên trong tâm hồn mỗi người".

Hoặc, sự tương đồng ngữ liệu giữa Nguyễn Minh Châu và Chế Lan Viên trong đề thi chính thức: "Hai ngữ liệu sau đây có sự tương đồng nào về ý nghĩa?

– Họ đi qua cầu Bùng, cầu Hồ, Hàm Rồng và Nam Định, Phủ Lý, để lại phía sau rất xa những đèo Ngang, Quán Hàu, Bãi Hà... Những vùng trời họ đã để lại một nửa tâm hồn ở đấy ("Những vùng trời khác nhau" – Nguyễn Minh Châu);

– Khi ta ở, chỉ là nơi đất ở/ Khi ta đi, đất đã hóa tâm hồn! ("Tiếng hát con tàu" – Chế Lan Viên)".

Dạng câu hỏi vận dụng buộc người viết viết từ sự thấu hiểu nội tâm và quan sát cuộc đời. Có thể diễn đạt theo cách riêng nhưng phải làm nổi bật được giá trị nhân văn: Đó là khoảng lặng để tự chữa lành, hoặc sự gắn bó sâu nặng khiến những vùng đất xa lạ trở thành một phần hồn cốt của con người.

Tóm lại, đề thi tốt nghiệp môn Ngữ văn được thiết kế dạy theo năng lực. Vì thế, khả năng đề thi tiềm ẩn những điều bất ngờ là hoàn toàn có cơ sở. Những sĩ tử 2k8 đừng hoang mang khi gặp một văn bản lạ, hoặc một cách diễn đạt mới. Hãy nhớ rằng, dù ngữ liệu thay đổi, nhưng quy trình tư duy và kỹ thuật xử lý câu hỏi là bất biến. Chỉ cần nắm vững kỹ năng và tri thức nền tảng về thể loại, thì các em có thể hoàn toàn xử lý bứt phá trong phòng thi.