'Chiều sâu của một quốc gia khởi nghiệp nằm ở khả năng nuôi dưỡng sáng kiến'

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhận định tư duy đổi mới là gốc rễ của mọi chuyển dịch. Tư duy đổi mới là khả năng nhìn nhận một vấn đề quen thuộc bằng góc nhìn mới, biết đặt câu hỏi trước những điều tưởng chừng đã hiển nhiên, kiên trì biến ý tưởng thành giá trị thực tế.

Phân tích về những rào cản đối với tư duy đổi mới, Bộ trưởng cho rằng lối mòn thường bắt đầu từ những quan niệm quen thuộc như “trước nay vẫn làm như vậy”, “chưa có tiền lệ” hay “hãy chờ đủ điều kiện”. Ngược lại, tư duy đổi mới được khơi nguồn từ những câu hỏi mang tính kiến tạo như “Có cách nào tốt hơn không?”, “Điều kiện nào cần tạo ra?” hay “Chúng ta có thể bắt đầu từ đâu?”.

Theo Bộ trưởng, hệ quả của lối mòn tư duy thể hiện ở nhiều cấp độ. Với cá nhân, đó là việc ngừng học hỏi; với tổ chức, kinh nghiệm có thể trở thành khuôn mẫu cứng nhắc; còn với quốc gia, lối mòn có thể làm chậm các quyết định chiến lược và khiến cơ hội phát triển bị bỏ lỡ. Vì vậy, mỗi cá nhân, tổ chức cần biết tự đổi mới ngay cả khi đang thành công, và dám tìm lối đi ngay cả khi điều kiện còn hạn chế.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết tư duy đổi mới là mô hình phát triển Việt Nam được xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo là động lực chính. Đây là sự chuyển đổi căn bản về cách tạo ra năng lực phát triển của đất nước.

Để thực hiện những mục tiêu này, tư duy đổi mới phải trở thành năng lực hành động trong toàn xã hội. Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, chiều sâu của một quốc gia khởi nghiệp nằm ở khả năng nuôi dưỡng sáng kiến và tạo cơ hội để các ý tưởng trở thành hiện thực. Tại đó, người trẻ có ý tưởng cần tìm được người hướng dẫn. Một nhóm nghiên cứu có công nghệ cần gặp được doanh nghiệp. Một doanh nghiệp có sản phẩm mới cần có cơ hội thử nghiệm và tiếp cận thị trường.

Ảnh: Bộ Khoa học và Công nghệ.

“Mỗi người chủ động hơn một bước, mỗi tổ chức đổi mới thêm một việc, chúng ta sẽ cùng tạo nên năng lực phát triển mới cho đất nước. Tôi mong rằng đến với Ngày hội Đổi mới sáng tạo hôm nay, mỗi chúng ta sẽ lựa chọn một việc cần thay đổi, một vấn đề cần giải quyết, một sáng kiến cần đưa vào thực tiễn. Một quốc gia đổi mới được hình thành từ những con người biết đổi mới và những tổ chức tạo điều kiện cho đổi mới”. Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân

Đưa tư duy đổi mới vào hành động với từng chủ thể

Để đổi mới sáng tạo không dừng lại ở lời nói, Bộ trưởng Vũ Hải Quân đưa ra những yêu cầu hành động cụ thể đối với từng chủ thể trong xã hội.

Đối với mỗi người dân, tư duy đổi mới bắt đầu từ việc học tập suốt đời, chủ động tiếp cận công nghệ và cải tiến công việc hằng ngày. Những sáng kiến dù nhỏ, nếu giúp tiết kiệm thời gian, giảm chi phí hoặc nâng cao chất lượng công việc, đều cần được trân trọng.

Đối với doanh nghiệp, đổi mới sáng tạo cần trở thành một phần trong chiến lược kinh doanh, xuất phát từ việc nhận diện những vấn đề thực tế như năng suất còn hạn chế ở đâu, nhu cầu của khách hàng là gì và công nghệ nào có thể tạo ra giá trị mới. Bộ trưởng nhấn mạnh đầu tư cho con người và nghiên cứu chính là đầu tư cho năng lực cạnh tranh lâu dài của doanh nghiệp.

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng và các đại biểu tham quan triển lãm công nghệ tại Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia năm 2026. Ảnh: Bộ Khoa học và Công nghệ.

Đối với các tổ chức, trường đại học và viện nghiên cứu, yêu cầu đặt ra là xây dựng môi trường khuyến khích những câu hỏi mới, lắng nghe các ý kiến khác biệt và đánh giá ý tưởng dựa trên kết quả kiểm chứng. Người đứng đầu phải tạo điều kiện để người có sáng kiến được thử sức và chịu trách nhiệm.

Với mỗi Bộ, ngành, địa phương, tư duy đổi mới phải thể hiện trước hết trong cách xây dựng và thực thi chính sách. Khi thực tiễn xuất hiện vấn đề mới, phải chủ động nghiên cứu, đề xuất cơ chế phù hợp. Khi người dân, doanh nghiệp gặp vướng mắc, phải xác định rõ ai giải quyết, khi nào hoàn thành và kết quả được đo bằng gì.

Chuyển từ ‘có hoạt động’ sang ‘có kết quả đổi mới sáng tạo’

Phát biểu tại sự kiện, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhận định Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, với mục tiêu cao hơn và yêu cầu phát triển nhanh, bền vững hơn. Mục tiêu tăng trưởng hai con số trong những năm tới trước hết đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức phát triển, nâng cao chất lượng và tạo động lực tăng trưởng mới.

Những động lực truyền thống như vốn đầu tư, lao động, tài nguyên và mở rộng quy mô sản xuất vẫn quan trọng, nhưng không còn nhiều dư địa để đóng góp cho tăng trưởng cao trong dài hạn.

“Chúng ta cần tạo ra năng suất mới, công nghệ mới, sản phẩm mới, phương thức sản xuất và kinh doanh mới, doanh nghiệp mới, thị trường mới và những giá trị gia tăng mới,” Phó Thủ tướng phát biểu.

Trong bối cảnh đó, đổi mới sáng tạo cần được thúc đẩy trong toàn bộ nền kinh tế và xã hội. Với nền kinh tế, hoạt động này phải góp phần tăng năng suất, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, tạo ra sản phẩm, dịch vụ và thị trường mới.

Đối với Nhà nước, yêu cầu đặt ra là đổi mới phương thức quản trị, nâng cao chất lượng dịch vụ công và giải quyết hiệu quả hơn các vấn đề phát triển. Với doanh nghiệp, đổi mới sáng tạo cần được thể hiện thông qua việc ứng dụng và đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm, giảm chi phí, mở rộng thị trường và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Đối với người dân, thành quả cuối cùng của đổi mới sáng tạo phải là việc làm tốt hơn, thu nhập cao hơn, sản phẩm và dịch vụ tốt hơn, chất lượng cuộc sống ngày càng được nâng lên.

Từ những yêu cầu trên, Phó Thủ tướng cho rằng trọng tâm trong giai đoạn tới phải chuyển mạnh sang khâu tổ chức thực hiện; chuyển từ “có hoạt động đổi mới sáng tạo” sang “có kết quả đổi mới sáng tạo”, từng bước phát triển và hoàn thiện hệ sinh đổi mới sáng tạo.

Doanh nghiệp phải được đặt ở vị trí trung tâm của quá trình này, bởi đây là nơi nhận biết nhu cầu thị trường, đặt bài toán, đầu tư nguồn lực, tiếp nhận công nghệ, tổ chức sản xuất và đưa sản phẩm đến người tiêu dùng. Chính sách đổi mới sáng tạo vì vậy cần tập trung vào việc nâng cao năng lực đổi mới của doanh nghiệp, theo Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng.

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng phát biểu tại lễ hưởng ứng Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia năm 2026 diễn ra ngày 4/10. Ảnh: Bộ Khoa học và Công nghệ.

Để hiện thực hóa các định hướng trên, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đề nghị tập trung triển khai 3 nhóm nhiệm vụ trọng tâm.

Trước hết, từng Bộ, ngành, địa phương và người đứng đầu phải xác định trách nhiệm về đổi mới sáng tạo. Mỗi bộ, ngành cần lựa chọn bài toán trọng tâm, đưa mục tiêu, nhiệm vụ và chỉ tiêu đổi mới sáng tạo vào kế hoạch phát triển, bố trí nguồn lực, định kỳ đánh giá kết quả và tác động.

Cùng với đó là thúc đẩy đổi mới công nghệ trong doanh nghiệp, phát triển thị trường khoa học và công nghệ. Nhu cầu của doanh nghiệp cần được kết nối thực chất với nguồn cung công nghệ, chuyên gia, tài chính, sở hữu trí tuệ và các tổ chức trung gian.

Nhóm nhiệm vụ thứ ba là phát triển hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia, nguồn nhân lực và hợp tác quốc tế. Theo Phó Thủ tướng, các trung tâm đổi mới sáng tạo phải trở thành đầu mối kết nối doanh nghiệp, viện, trường, chuyên gia và nhà đầu tư, tập trung vào lợi thế và nhu cầu thực tế.

Đồng thời, các viện, trường cần nâng chất lượng nghiên cứu, thúc đẩy chuyển giao, thương mại hóa kết quả và đào tạo nhân lực chất lượng cao. Hội nhập quốc tế về đổi mới sáng tạo phải phục vụ trực tiếp cho việc nâng cao năng lực công nghệ trong nước và vị thế của Việt Nam trong các mạng lưới đổi mới sáng tạo toàn cầu.