Công nghệ mới mở rộng khả năng định danh hài cốt liệt sĩ

Theo ông Vũ Anh Tuấn, Giám định viên Giám định ADN, Trung tâm Giám định ADN (Viện Sinh học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), công nghệ này có ưu thế trong phân tích các mẫu ADN bị phân hủy nặng và có khả năng mở rộng quy mô giám định. Phóng viên báo Tin tức và Dân tộc đã có cuộc trao đổi với ông Vũ Anh Tuấn xung quanh chủ đề này.

Thưa ông, vì sao việc giám định ADN hài cốt liệt sĩ ở Việt Nam được đánh giá là đặc biệt khó khăn?

Việc giám định hài cốt liệt sĩ ở Việt Nam gặp nhiều khó khăn do phần lớn hài cốt đã được chôn cất từ 50 - 70 năm, trong điều kiện thời tiết nóng ẩm, nhiều trường hợp chôn cất sơ sài hoặc hài cốt đã được di chuyển qua nhiều lần.

Trước đây, phương pháp phân tích các chỉ thị STR (Short Tandem Repeat) trên ADN nhân được sử dụng rộng rãi trong giám định hình sự, xét nghiệm huyết thống và nhận dạng cá nhân. Tuy nhiên, đối với các mẫu hài cốt liệt sĩ, ADN bị phân hủy và đứt gãy nghiêm trọng.

Ông Vũ Anh Tuấn, Giám định viên Giám định ADN, Trung tâm Giám định ADN.

Phần lớn các đoạn ADN tách chiết từ hài cốt liệt sĩ hiện chỉ còn chiều dài khoảng 50 - 70 nucleotide, trong khi các chỉ thị STR thông thường yêu cầu những đoạn ADN dài hàng trăm nucleotide. Vì vậy, phương pháp này không còn phù hợp với phần lớn mẫu hài cốt liệt sĩ bị phân hủy nặng.

Để khắc phục hạn chế đó, thời gian qua, các nhà khoa học đã bổ sung phân tích ADN ty thể (mtDNA). ADN ty thể có số lượng bản sao rất lớn trong mỗi tế bào và có cấu trúc dạng vòng nên thường được bảo tồn tốt hơn trong những mẫu hài cốt đã phân hủy nặng.

Tuy nhiên, ADN ty thể cũng có hạn chế lớn là chỉ di truyền theo dòng mẹ và gần như không có sự tái tổ hợp di truyền. Do đó, nhiều người có quan hệ huyết thống xa vẫn có thể mang kiểu ADN ty thể giống nhau. Kết quả phân tích ADN ty thể vì vậy chủ yếu có giá trị hỗ trợ, chưa đủ để kết luận danh tính.

Vậy công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới NGS-SNP có điểm gì mới, thưa ông?

Phương pháp giải trình tự gen thế hệ mới NGS-SNP được coi là công nghệ mới nhất hiện nay trong lĩnh vực này. Ưu điểm lớn nhất là có thể phân tích quan hệ huyết thống theo dòng bố và mở rộng khả năng đối chiếu đến 4 - 5 thế hệ sau.

Quy trình được làm tỉ mỉ. Ảnh: LP

Dữ liệu di truyền thu được có khả năng xây dựng với quy mô lớn, từ đó mở rộng phạm vi so sánh, đối khớp giữa mẫu hài cốt và thân nhân liệt sĩ.

Quy trình trong phòng thí nghiệm gồm nhiều công đoạn, từ chuẩn bị mẫu ban đầu, nghiền mẫu, tách chiết, định lượng ADN thu được, chuẩn bị thư viện, giải trình tự, sau đó phân tích và so sánh, đối khớp với các mẫu của thân nhân liệt sĩ có liên quan.

Theo Quyết định 51, cơ quan chức năng cung cấp thông tin thân nhân liệt sĩ để phục vụ việc so sánh, đối khớp bằng thuật toán. Một lượt mẫu hiện được thực hiện trong khoảng 3 - 4 tuần.

Công nghệ này có khả năng giải quyết bài toán số lượng lớn hài cốt liệt sĩ như thế nào, thưa ông?

Nếu thực hiện theo hướng tự động hóa, công nghệ mới có thể giúp giải quyết bài toán với số lượng khoảng 300.000 hài cốt liệt sĩ Việt Nam.

Điểm quan trọng là dữ liệu di truyền có khả năng thực hiện với quy mô lớn. Công nghệ mới giúp thu được ADN nhiều hơn, từ đó tăng khả năng phục vụ quá trình phân tích và đối chiếu.

Đối với những trường hợp khó, đặc biệt là các mẫu bị phân hủy nặng, việc nghiên cứu đến đơn vị nhỏ nhất của vật liệu di truyền là một ưu thế của phương pháp mới.

Trong quá trình định danh, ngoài công nghệ ADN, việc thu thập thông tin lịch sử có vai trò như thế nào, thưa ông?

Muốn định danh chính xác, không thể chỉ dựa vào kết quả ADN mà phải kết hợp nhiều nguồn thông tin thực chứng như thời gian hy sinh, đơn vị chiến đấu, địa điểm an táng, quê quán, hồ sơ liệt sĩ, nhân chứng và các dữ liệu lịch sử liên quan.

Thực tế sau 50 - 70 năm, nhiều hồ sơ đã thất lạc hoặc không còn đầy đủ; các đơn vị quân đội đã sáp nhập, thay đổi phiên hiệu; nhân chứng và đồng đội ngày càng ít. Vì vậy, việc đối chiếu thông tin phục vụ định danh gặp rất nhiều khó khăn.

Trong quá trình thực hiện, chúng tôi cũng mở rộng điều tra thông tin qua các cựu chiến binh, thân nhân liệt sĩ và những người có liên quan đến quá trình quy tập hài cốt.

Mỗi chuyến đi thực địa giúp chúng tôi thu thập thêm thông tin, xác định giá trị của những dữ liệu đang có và khoanh vùng đối tượng để phục vụ việc so sánh. Khi có thông tin càng đầy đủ, khả năng đối chiếu và đưa ra kết luận sau này càng thuận lợi.

Ông đánh giá thế nào về ý nghĩa của công việc này?

Bài toán giám định hài cốt liệt sĩ là một trong những bài toán rất khó. Không chỉ bởi đặc điểm mẫu hài cốt bị phân hủy mà còn bởi những điều kiện đặc thù trong quá trình chôn cất, quy tập và di chuyển hài cốt.

Đối với những trường hợp mộ tập thể, việc phát hiện và giám định càng cần nhiều thời gian. Phương pháp mới cho phép nghiên cứu đến những đơn vị nhỏ hơn, qua đó mở rộng khả năng phân tích đối với các mẫu khó.

Giá trị lớn nhất của công việc này là đền ơn đáp nghĩa, trả lại tên cho những liệt sĩ đã hy sinh.

Trong quá trình làm việc, từ phòng thí nghiệm đến thực địa, chúng tôi đều cảm nhận được sự hy sinh rất lớn lao của các liệt sĩ và sự mong mỏi của thân nhân. Số lượng liệt sĩ còn rất lớn, vì vậy chúng tôi luôn cố gắng thực hiện tốt nhiệm vụ của mình.