Chín bậc cầu thang - nét đẹp văn hóa của người Tày

Trong kiến trúc nhà sàn của người Tày, cầu thang không chỉ là lối dẫn lên không gian sinh hoạt mà còn hàm chứa những quan niệm về cuộc sống, tín ngưỡng và phong tục được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Từ cách chọn số bậc đến dấu ấn trong sinh hoạt gia đình, chiếc cầu thang bình dị mang trong mình những nét văn hóa đặc trưng của đồng bào.

Từ nếp nhà đến quan niệm văn hóa

Ở xã Minh Tâm, những nếp nhà sàn truyền thống hiện diện bên sườn núi, lưu giữ dấu ấn kiến trúc và tập quán sinh hoạt của đồng bào Tày. Trong tổng thể ngôi nhà, chiếc cầu thang gỗ tuy mộc mạc nhưng lại mang ý nghĩa riêng. Dù đời sống ngày càng đổi thay, nhiều gia đình vẫn duy trì cách làm cầu thang theo lối cũ, thường lựa chọn số bậc lẻ, phổ biến là 9 bậc.

Gắn bó với nhà sàn từ thuở nhỏ, bà Nông Thị Thơ, xóm Bình Minh, xã Minh Tâm vẫn nhớ những điều ông bà truyền lại về cách dựng nhà, làm cầu thang. Những câu chuyện ấy theo bà qua năm tháng, trở thành một phần ký ức về nếp nhà và phong tục của người Tày. Bà kể: Ngày trước, khi làm nhà, ông bà, bố mẹ tôi thường làm cầu thang 9 bậc. Người lớn bảo phải chọn số lẻ vì đó là số đẹp, mang ý nghĩa tốt lành. Chúng tôi cứ nhìn cách ông bà làm rồi học theo, đời này truyền sang đời khác.

Chín bậc cầu thang trong nếp nhà sàn truyền thống lưu giữ những nét đẹp văn hóa và phong tục của người Tày.

Chín bậc cầu thang trong nếp nhà sàn truyền thống lưu giữ những nét đẹp văn hóa và phong tục của người Tày.

Theo quan niệm dân gian, số lẻ tượng trưng cho sự sinh sôi, phát triển và may mắn. Bởi vậy, cầu thang thường có 7 hoặc 9 bậc, tùy thuộc vào độ cao ngôi nhà, địa hình và tập quán mỗi gia đình. Đằng sau cách lựa chọn ấy là mong ước về một mái ấm bình yên, các thành viên khỏe mạnh, gia đình thuận hòa, cuộc sống đủ đầy.

Trong cấu trúc nhà sàn, cầu thang là điểm kết nối. Từ mặt đất bước lên những bậc gỗ, con người đi vào không gian có bếp lửa, bàn thờ tổ tiên và gian nhà gắn với đời sống thường nhật. Cách bố trí ấy phản ánh nếp sống của người Tày, trong đó ngôi nhà không chỉ là nơi che mưa, che nắng mà còn là không gian lưu giữ phong tục, gìn giữ sự gắn kết các thế hệ và thể hiện lòng hướng về cội nguồn.

Đáng chú ý, hình ảnh chiếc thang không chỉ hiện diện trong kiến trúc mà còn đi vào đời sống tín ngưỡng của đồng bào. Theo quan niệm truyền thống, mỗi người đều có phần hồn vía, gọi là “khoăn”, gắn với sức khỏe, tinh thần và sự sống. Khi có người đau ốm, tinh thần bất an hoặc gặp điều không may, gia đình thực hiện nghi lễ “rọng khoăn” (gọi vía) với mong muốn đón vía trở về, giúp người bệnh sớm hồi phục, cuộc sống trở lại bình thường.

Trong một số nghi lễ, người Tày sử dụng chiếc thang vía, còn gọi là “đuây khoăn”. Khác với cầu thang gỗ, thang vía được làm từ cọng lá chuối, nan tre, kết thành từng bậc và trang trí bằng giấy màu, hình nhân hoặc những vật dụng mang ý nghĩa tượng trưng. Theo quan niệm dân gian, chiếc thang là phương tiện dẫn đường, giúp đón gọi hồn vía trở về với thân chủ. Tùy theo từng nghi lễ và tập quán địa phương, hình thức, số bậc của thang có thể khác nhau.

Nhịp cầu nối những thế hệ

Trong đời sống của người Tày, chiếc cầu thang không chỉ hiện diện trong kiến trúc mà còn gắn bó với hành trình trưởng thành của mỗi thành viên trong gia đình. Bậc thang chứng kiến bước chân của trẻ nhỏ trong những ngày đầu tập đi, dáng mẹ tảo tần với công việc gia đình và bước chân trở về của người thân sau những ngày lao động xa nhà.

Trong phong tục cưới hỏi truyền thống, chín bậc cầu thang gắn với bước ngoặt trong cuộc đời người con gái. Ngày về nhà chồng, cô gái bước xuống từng bậc thang, rời mái nhà đã nuôi dưỡng mình khôn lớn để bắt đầu cuộc sống mới. Có thể ví chín bậc cầu thang như chín bậc tình yêu, nơi lưu giữ tình cảm của cha mẹ, sự chở che của gia đình và những kỷ niệm về quê nhà. Từ đó, mỗi bước chân về nhà chồng không chỉ đánh dấu sự chuyển tiếp trong cuộc đời người con gái mà còn thể hiện sự tiếp nối của nếp nhà, phong tục và những giá trị gia đình được trao truyền qua các thế hệ.

Những sinh hoạt đời thường góp phần lưu giữ nét đẹp văn hóa trong mỗi nếp nhà sàn.

Những sinh hoạt đời thường góp phần lưu giữ nét đẹp văn hóa trong mỗi nếp nhà sàn.

Trong sinh hoạt thường ngày, chín bậc cầu thang phản ánh quan niệm của người Tày về sự chu đáo và lòng hiếu khách. Người xưa có câu: “Dá hử tin đuây tứn tầu gầy/Dá hử phác đuây tứn chóp thếp (Chớ để chân thang mọc rêu dày/Chớ để tay thang mọc nấm mốc)”. Lời nhắc ấy đề cao việc giữ gìn, chăm chút không gian sống, từ lối đi đến từng góc nhỏ trong ngôi nhà. Cầu thang sạch sẽ, gọn gàng không chỉ thể hiện sự ngăn nắp của gia chủ mà còn cho thấy thái độ trân trọng đối với những người đến thăm.

Cùng với sự phát triển của đời sống, kiến trúc nhà ở của người Tày có nhiều thay đổi. Những ngôi nhà xây kiên cố, hiện đại ngày càng phổ biến, nhà sàn truyền thống được cải tạo, thay đổi vật liệu để thuận tiện hơn trong sinh hoạt. Tuy nhiên, tại những bản làng còn lưu giữ nhiều nếp nhà sàn như xã Minh Tâm, cầu thang gỗ vẫn được các gia đình gìn giữ như một phần kiến trúc quen thuộc. Sự hiện diện của những bậc thang mộc mạc không chỉ góp phần bảo tồn diện mạo nhà sàn mà còn lưu giữ những quan niệm, phong tục và dấu ấn văn hóa trong đời sống cộng đồng.

Giữa nhịp sống hiện đại, chín bậc cầu thang mang ý nghĩa như nhịp nối bền bỉ giữa quá khứ và hiện tại. Những bậc gỗ có thể cũ đi theo năm tháng, nhưng câu chuyện văn hóa được gửi gắm trong đó vẫn tiếp tục được trao truyền, góp phần làm nên bản sắc riêng của người Tày nơi miền non nước.

Thu Hà

Nguồn Cao Bằng: https://baocaobang.vn/chin-bac-cau-thang-net-dep-van-hoa-cua-nguoi-tay-3194282.html