Chính sách đối ngoại của Tổng thống Trump đối mặt 'tay phanh' mới

Chiến thắng của đảng Dân chủ có thể tạo ra sự thay đổi đáng kể hơn về viện trợ của Mỹ cho Ukraine và chính sách với Nga. (Nguồn: Jakarta Post)

Dư địa cho thay đổi

Theo Hiến pháp Mỹ, Tổng thống nắm quyền hành pháp, là Tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang và giữ vai trò chủ đạo trong hoạch định, điều hành chính sách đối ngoại, đàm phán ngoại giao. Tuy nhiên, Quốc hội nắm quyền lập pháp, quyết định ngân sách, tuyên chiến, phê chuẩn điều ước quốc tế và giám sát các hoạt động đối ngoại của chính quyền. Vì vậy, quyền lực đối ngoại của Mỹ được phân chia theo nguyên tắc kiềm chế và đối trọng: Tổng thống chủ động hành động, nhưng Quốc hội có khả năng kiểm soát, hạn chế và định hình đáng kể phạm vi thực thi chính sách đối ngoại.

Trên cơ sở đó, chiến thắng của đảng Dân chủ trong việc giành quyền kiểm soát cả hai viện Quốc hội sẽ tạo cơ hội cho đảng này gia tăng can thiệp vào chính sách đối ngoại của chính quyền Mỹ hiện nay, từ đó có thể tạo ra những điều chỉnh đáng kể đối với chính sách đối ngoại của chính quyền Tổng thống Trump.

Tại Trung Đông, đây có thể là khu vực chịu tác động trực tiếp và sớm nhất. Đảng Dân chủ nhiều khả năng sử dụng quyền lực Quốc hội để gây sức ép buộc chính quyền Tổng thống Trump xem xét lại cuộc xung đột với Iran. Trước bầu cử, các nghị sĩ Dân chủ đã nhiều lần yêu cầu chấm dứt hoạt động quân sự nếu không có sự ủy quyền thích hợp của Quốc hội. Khi nắm cả hai viện, họ có thể tổ chức các phiên điều trần, yêu cầu công khai chi phí xung đột, hạn chế một số khoản ngân sách quốc phòng và gây sức ép đối với các quyết định nhân sự liên quan.

Đối với xung đột Nga - Ukraine, chiến thắng của đảng Dân chủ có thể tạo ra sự thay đổi đáng kể hơn về viện trợ cho Ukraine và chính sách với Nga. Quan điểm truyền thống của đảng Dân chủ là ủng hộ chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ Ukraine, duy trì vai trò NATO và sử dụng trừng phạt để gây sức ép với Moscow.

Đảng này có thể đưa các khoản viện trợ quân sự, tài chính cho Kiev và những biện pháp trừng phạt Nga vào các dự luật ngân sách, quốc phòng quan trọng, qua đó tác động đến chính sách của Mỹ. Điều đó có thể khiến nỗ lực thúc đẩy một thỏa thuận hòa bình giữa Nga và Ukraine của Tổng thống Trump gặp thêm sức ép, nhất là nếu thỏa thuận bị nhìn nhận là buộc Ukraine nhượng bộ.

Tại châu Á - Thái Bình Dương, tác động có thể ít rõ ràng hơn nhưng mang ý nghĩa chiến lược lâu dài. Đảng Dân chủ nhìn chung được xem là ủng hộ mạnh mẽ hơn trong việc tăng cường liên minh với Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia, Philippines; củng cố các cơ chế như nhóm Bộ Tứ (Quad), liên minh ba nước Mỹ - Anh - Australia (AUKUS); duy trì tự do hàng hải và bảo đảm hòa bình, ổn định trong khu vực, khác với quan điểm buộc các đồng minh phải chia sẻ gánh nặng của ông Trump.

Vì vậy, Quốc hội do đảng Dân chủ chiếm đa số có thể thúc đẩy các khoản ngân sách quốc phòng cho khu vực, tăng cường hợp tác an ninh hàng hải, kiểm soát xuất khẩu công nghệ chiến lược và giám sát việc thực hiện cam kết với đồng minh.

Cán cân trong Quốc hội Mỹ đã thay đổi, nhưng chiến lược toàn cầu của Mỹ chưa đổi hướng. (Nguồn: Getty Images)

Xu hướng và giới hạn

Có thể dự báo, chính sách đối ngoại của Mỹ trong hai năm cuối nhiệm kỳ của Tổng thống Trump có thể đi theo một số xu hướng đáng chú ý. Thứ nhất, gia tăng tính mặc cả và thỏa hiệp trong hoạch định chính sách đối ngoại. Ông Trump sẽ khó triển khai những quyết sách lớn liên quan đến xung đột, viện trợ và ngân sách quốc phòng mà không tính đến phản ứng của Quốc hội.

Thứ hai, xu hướng tăng cường can dự trở lại vào các vấn đề an ninh quốc tế có thể được thúc đẩy. Đảng Dân chủ nhiều khả năng ủng hộ duy trì NATO, tăng viện trợ Ukraine, củng cố quan hệ với đồng minh và hạn chế những nhượng bộ chiến lược đối với Nga. Tại Trung Đông, họ có thể thúc đẩy kiểm soát việc sử dụng sức mạnh quân sự, đồng thời gia tăng giám sát chính sách viện trợ Israel.

Thứ ba, vai trò của các liên minh, thể chế đa phương và sự phối hợp quốc tế có thể được củng cố hơn khi có sự giám sát của đảng Dân chủ.

Mặc dù vậy, điều đáng chú ý là cán cân quyền lực tại Quốc hội đã thay đổi, nhưng quyền lực hành pháp vẫn nằm trong tay Tổng thống Trump. Hơn nữa, theo Hiến pháp Mỹ, Tổng thống có quyền phủ quyết các đạo luật do Quốc hội thông qua, còn Quốc hội có thể vô hiệu hóa quyền phủ quyết đó nhưng phải đạt được đa số 2/3 tại cả hai viện.

Vì vậy, chiến thắng của đảng Dân chủ không khiến Tổng thống mất quyền điều hành đối ngoại, đồng thời cũng không phải các quyết định của tổng thống có thể bị Quốc hội dễ dàng bác bỏ. Đây chính là giới hạn quan trọng đối với khả năng chuyển hóa chiến thắng bầu cử của đảng Dân chủ thành những thay đổi chính sách thực tế.

Có thể nói, kết quả bầu cử giữa nhiệm kỳ năm 2026 không báo hiệu sự kết thúc của chính sách đối ngoại “Nước Mỹ trên hết” của Tổng thống Trump, mà báo hiệu sự xuất hiện của một lực cản thể chế mạnh hơn đối với chính sách này.

Trong hai năm tới, cần theo dõi đồng thời hai chiều vận động: sự điều chỉnh chính sách của Nhà Trắng và những sáng kiến, giới hạn do Quốc hội đặt ra, từ đó nhận diện những thay đổi cụ thể trong từng lĩnh vực. Rõ ràng, cán cân trong Quốc hội Mỹ đã thay đổi, nhưng chiến lược toàn cầu của Mỹ chưa đổi hướng.