Chính sách xanh mở đường cho tăng trưởng

Từ lựa chọn phát triển thành yêu cầu sống còn

Thế giới đang bước vào giai đoạn chuyển đổi sâu rộng chưa từng có. Nếu như trước đây, tăng trưởng kinh tế thường được đo bằng sản lượng khai thác tài nguyên, quy mô sản xuất và tốc độ tiêu dùng thì nay những thước đo ấy đang thay đổi. Các quốc gia ngày càng quan tâm hơn đến hiệu quả sử dụng tài nguyên, phát thải carbon, khả năng tái chế vật liệu và mức độ bền vững của chuỗi cung ứng.

Theo các tổ chức quốc tế, nếu mô hình sản xuất và tiêu dùng hiện nay tiếp tục được duy trì, nhu cầu khai thác tài nguyên toàn cầu có thể tăng lên mức rất lớn vào giữa thế kỷ, kéo theo áp lực về môi trường, biến đổi khí hậu và an ninh nguyên liệu. Đây cũng là lý do nhiều nền kinh tế lớn đang thúc đẩy các chính sách xanh, tiêu chuẩn xanh và cơ chế thương mại xanh nhằm tái định hình thị trường toàn cầu.

Ngành dệt may đang phải đối mặt với những yêu cầu ngày càng khắt khe từ các thị trường quốc tế về phát thải, truy xuất nguồn gốc, sử dụng vật liệu tái chế và trách nhiệm môi trường. Ảnh: Vân Anh

Đối với Việt Nam, sức ép này đang hiện hữu và tạo ra áp lực phải thay đổi lên một loạt các ngành nghề sản xuất đặc biệt là các ngành xuất khẩu chủ lực như dệt may, da giày, điện tử, thép, nhựa, hóa chất hay chế biến thực phẩm ... các lĩnh vực này đang phải đối mặt với những yêu cầu ngày càng khắt khe từ các thị trường quốc tế về phát thải, truy xuất nguồn gốc, sử dụng vật liệu tái chế và trách nhiệm môi trường.

Trong bối cảnh đó, sản xuất và tiêu dùng bền vững không còn là một phong trào hay một lựa chọn mang tính tự nguyện. Đây đang trở thành yêu cầu tất yếu để duy trì năng lực cạnh tranh quốc gia và vị thế của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Nhận thức rõ xu thế này, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện hệ thống chính sách về phát triển bền vững, tăng trưởng xanh, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, năng lượng tái tạo, kinh tế tuần hoàn và bảo vệ môi trường. Trong đó, Bộ Công Thương được giao nhiệm vụ tổ chức thực hiện Chương trình hành động quốc gia về sản xuất và tiêu dùng bền vững, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong ngành Công Thương và phát triển các mô hình sản xuất xanh.

Theo đó, Chương trình hành động quốc gia về sản xuất và tiêu dùng bền vững giai đoạn 2021-2030 đã có sự thay đổi căn bản so với các chương trình, chiến lược về xuất sạch hơn trong công nghiệp... Nếu giai đoạn trước tập trung vào sử dụng năng lượng tiết kiệm, sản xuất sạch hơn hay kiểm soát ô nhiễm thì hiện nay trọng tâm được mở rộng sang phát triển vật liệu tái chế, thiết kế sinh thái, cộng sinh công nghiệp, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và xây dựng các chuỗi cung ứng bền vững.

Nói cách khác, mục tiêu không chỉ là giảm tác động môi trường mà còn tạo ra một mô hình tăng trưởng mới dựa trên hiệu quả tài nguyên, đổi mới công nghệ và giá trị gia tăng cao hơn.

Kinh tế tuần hoàn - động lực của năng lực cạnh tranh mới

Một trong những điểm nhấn quan trọng của quá trình chuyển đổi xanh hiện nay là phát triển kinh tế tuần hoàn. TS. Lại Văn Mạnh, Trưởng ban Ban Kinh tế Tài nguyên - Môi trường, Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết: Nếu mô hình kinh tế truyền thống vận hành theo chuỗi "khai thác - sản xuất - tiêu dùng - thải bỏ" thì kinh tế tuần hoàn hướng tới việc kéo dài vòng đời sản phẩm, tái sử dụng tài nguyên, tái chế nguyên liệu và giảm thiểu chất thải ngay từ khâu thiết kế.

Đây không đơn thuần là câu chuyện môi trường. Bản chất của kinh tế tuần hoàn là nâng cao hiệu quả kinh tế.Khi nguyên liệu đầu vào ngày càng đắt đỏ, các rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng ngày càng lớn và các quy định xanh ngày càng chặt chẽ, khả năng tái sử dụng tài nguyên trở thành lợi thế cạnh tranh quan trọng của doanh nghiệp.

Trong ngành Công Thương, nhiều lĩnh vực đã được xác định là ưu tiên thúc đẩy chuyển đổi theo hướng tuần hoàn như dệt may, da giày, thép, hóa chất, nhựa bao bì, giấy, điện tử, năng lượng và hệ thống phân phối thương mại.

Các nhãn hàng của May Nhà Bè đều ghi rõ xuất xứ sản phẩm tỷ lệ các sợi hữu cơ trong sản phẩm. Ảnh: Thu Hường

Kế hoạch hành động thực hiện kinh tế tuần hoàn trong ngành Công Thương đến năm 2035 cũng đặt ra các nhóm nhiệm vụ trọng tâm gồm hoàn thiện chính sách và tiêu chuẩn; thúc đẩy thiết kế sinh thái; hỗ trợ đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; tăng cường quản lý chất thải; phát triển thị trường cho sản phẩm xanh; nâng cao nhận thức cộng đồng và thúc đẩy hợp tác giữa các bên liên quan.

Thời gian qua, cộng đồng doanh nghiệp đã đẩy mạnh các giải pháp sản xuất và tiêu dùng bền vững như tối ưu hóa sử dụng tài nguyên, tiết kiệm năng lượng, tuần hoàn nước, tái sử dụng chất thải công nghiệp và chuyển đổi sang công nghệ sạch. Trong lĩnh vực thương mại, nhiều hệ thống phân phối lớn đã ưu tiên phát triển chuỗi cung ứng xanh, tăng tỷ trọng các sản phẩm thân thiện môi trường, qua đó từng bước hình thành hệ sinh thái sản xuất - tiêu dùng bền vững.

Điều này cho thấy, chuyển đổi xanh không thể chỉ diễn ra trong phạm vi một doanh nghiệp hay một ngành nghề riêng lẻ. Đó phải là quá trình liên kết xuyên suốt từ nhà cung cấp nguyên liệu, nhà sản xuất, đơn vị logistics, hệ thống phân phối cho đến người tiêu dùng.

Tuy nhiên, với hơn 90% số doanh nghiệp đang hoạt động là doanh nghiệp nhỏ và vừa, trong khi năng lực công nghệ, tài chính và trình độ quản trị còn hạn chế, việc triển khai sản xuất xanh, đổi mới công nghệ, phát triển kinh tế tuần hoàn để tạo động lực tăng trưởng mới vẫn là thách thức không nhỏ.

Theo TS Lại Văn Mạnh, hiện việc chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn, năng lượng mới, vật liệu mới chưa thực sự trở thành động lực tăng trưởng mới. Các mô hình kinh tế tuần hoàn, kinh tế xanh còn mang tính tự phát, chưa đáp ứng yêu cầu đặt ra.

Chính vì vậy, tại Nghị quyết 244/2025/QH15 về Kế hoạch Phát triển kinh tế - xã hội năm 2026 vừa được ký ban hành, Quốc hội yêu cầu, tiếp tục thúc đẩy và làm mới các động lực tăng trưởng truyền thống (đầu tư, tiêu dùng, xuất khẩu). Đồng thời, tập trung đầu tư, khai thác mạnh mẽ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn..., coi đây là những động lực tăng trưởng mới, là một trong những điều kiện quan trọng để duy trì được tốc độ tăng trưởng kinh tế 2 con số trong thời gian dài.

Khi người tiêu dùng trở thành trung tâm của chuyển đổi xanh

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy những quốc gia thành công trong thúc đẩy kinh tế tuần hoàn đều xây dựng được hệ sinh thái chính sách đồng bộ, trong đó kết hợp giữa công nghệ, tài chính xanh, đổi mới sáng tạo và thị trường tiêu dùng xanh. Đây cũng là những định hướng mà Việt Nam đang theo đuổi trong giai đoạn hiện nay.

Những phần vải vụn được Công ty Quế Lâm sử dụng làm các họa tiết trang trí cho sản phẩm, qua đó giúp tái sử dụng các vải vụn thừa, giảm phát thải ra môi trường. Ảnh: Thu Hường

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản. Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, còn gặp khó khăn trong tiếp cận công nghệ hiện đại, tài chính xanh và các tiêu chuẩn quốc tế. Nhận thức về lợi ích của các mô hình tuần hoàn vẫn chưa đồng đều. Liên kết giữa doanh nghiệp trong cùng chuỗi giá trị còn hạn chế, trong khi thị trường cho các sản phẩm tái chế, tái tạo và thân thiện môi trường chưa đủ lớn để tạo động lực mạnh mẽ cho chuyển đổi.

Một trong những thay đổi quan trọng nhất của tư duy phát triển bền vững hiện nay là đưa người tiêu dùng vào vị trí trung tâm.

Nếu doanh nghiệp là lực lượng tạo ra sản phẩm thì người tiêu dùng chính là bên quyết định thị trường sẽ phát triển theo hướng nào. Bởi vậy, Chương trình hành động quốc gia về sản xuất và tiêu dùng bền vững giai đoạn 2021-2030 xác định rõ việc thúc đẩy lối sống bền vững, sử dụng hiệu quả tài nguyên, phát triển sản phẩm thân thiện môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống người dân là những mục tiêu cốt lõi.

Trong bối cảnh đó, việc lựa chọn một sản phẩm tiết kiệm năng lượng, ưu tiên bao bì thân thiện môi trường hay sử dụng hàng hóa có dán nhãn sinh thái không còn đơn thuần là hành vi tiêu dùng. Đó là sự tham gia trực tiếp vào quá trình chuyển đổi xanh của nền kinh tế.

Chuyển đổi xanh vì thế không thể thành công nếu chỉ dựa vào các quy định hành chính. Điều quan trọng hơn là tạo ra một hệ sinh thái trong đó doanh nghiệp nhìn thấy lợi ích kinh tế từ đầu tư xanh, còn người tiêu dùng nhận thấy giá trị từ việc lựa chọn sản phẩm xanh.

Nhìn rộng hơn, sản xuất và tiêu dùng bền vững, kinh tế tuần hoàn chính là lời giải cho bài toán phát triển dài hạn của Việt Nam. Đó là con đường giúp giảm phụ thuộc vào tài nguyên hữu hạn, nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế trước các cú sốc toàn cầu, đồng thời mở ra không gian tăng trưởng mới dựa trên đổi mới sáng tạo và công nghệ.