Cho vay lãi nặng núp bóng giao dịch dân sự, xử lý thế nào?

Ngày 11/11, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an thành phố Hà Nội cho biết đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với Nguyễn Thái Bình (Đống Đa, Hà Nội), còn gọi là “Bình Trọc”, về tội Cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự.

Theo tài liệu điều tra, tháng 3/2023, Bình cùng Nguyễn Thị Hải thỏa thuận cho anh B.M.C. vay 400 triệu đồng, bao gồm cả khoản nợ cũ của anh C. đối với Hải. Trong giao dịch này, Bình đứng tên cho vay với mức lãi suất 10%/tháng, tương đương 40 triệu đồng.

Khởi tố giang hồ mạng ‘Bình Trọc’ về tội cho vay lãi nặng.

Khi giao tiền, Bình khấu trừ trước 40 triệu đồng tiền lãi, đồng thời yêu cầu anh C. viết giấy nhận nợ 400 triệu đồng, với nội dung khoản tiền này là tiền đặt cọc để xin cho con trai Bình vào lực lượng vũ trang.

Vụ việc đặt ra nhiều vấn đề pháp lý về nhận diện hành vi cho vay lãi nặng, xác định trách nhiệm của những người tham gia và bảo vệ quyền lợi người vay. Phóng viên báo Tin tức và Dân tộc đã có cuộc trao đổi với luật sư Quàng Trung Dũng, Giám đốc Công ty Luật TNHH Dandwin (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội), để làm rõ những vấn đề này.

Khi người cho vay sử dụng giấy đặt cọc hoặc giấy nhận nợ để che giấu giao dịch vay tiền, pháp luật xác định bản chất giao dịch và xử lý hành vi này như thế nào, thưa luật sư?

Vụ án đang được điều tra nên tôi chỉ nêu nguyên tắc chung. Pháp luật xem xét bản chất thực tế của giao dịch, không căn cứ vào tên gọi ghi trên giấy tờ. Về dân sự, cơ quan tiến hành tố tụng có thể căn cứ Điều 124 Bộ luật Dân sự về giao dịch giả tạo để xem xét giá trị của giấy đặt cọc và xác định quan hệ vay tiền thực tế phía sau.

Số tiền thực giao, khoản lãi bị khấu trừ trước, lịch sử trả lãi định kỳ, tin nhắn và lời khai là những căn cứ để xác định khoản vay, lãi suất thực tế. Nếu đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, người cho vay vẫn có thể bị xử lý theo Điều 201 Bộ luật Hình sự về tội Cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự. Việc ngụy trang giấy tờ không giúp người cho vay thoát trách nhiệm pháp lý.

Nội dung “đặt cọc xin việc” còn đẩy rủi ro sang người vay. Trên giấy tờ, người vay trở thành người nhận tiền để xin việc cho con của bên cho vay, từ đó có thể bị đe dọa, gây sức ép trả nợ. Nếu người cho vay sử dụng giấy tờ này để uy hiếp, ép buộc người vay giao tài sản thì còn có thể bị xem xét trách nhiệm về tội danh khác, chẳng hạn tội Cưỡng đoạt tài sản theo Điều 170 Bộ luật Hình sự, nếu đủ yếu tố cấu thành.

Luật sư Quàng Trung Dũng, Giám đốc Công ty Luật TNHH Dandwin (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội).

Thưa luật sư, pháp luật quy định những điều kiện nào để xử lý hình sự hành vi cho vay lãi nặng và xác định số tiền thu lợi bất chính?

Căn cứ pháp lý gồm Điều 201 Bộ luật Hình sự, Điều 468 Bộ luật Dân sự và Nghị quyết số 01/2021/NQ-HĐTP ngày 20/12/2021 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.

Theo đó, hành vi cho vay lãi nặng phải có mức lãi suất từ 100%/năm trở lên, tức gấp 5 lần mức lãi suất cao nhất 20%/năm được quy định tại Bộ luật Dân sự. Để truy cứu trách nhiệm hình sự, người cho vay còn phải thu lợi bất chính từ 30 triệu đồng trở lên. Trường hợp người vi phạm đã bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc kết án về hành vi này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm thì không cần đạt ngưỡng thu lợi bất chính 30 triệu đồng.

Mức lãi suất không vượt quá 20%/năm về nguyên tắc được pháp luật dân sự công nhận. Phần lãi vượt quá mức này không có hiệu lực. Nếu chưa đủ căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự, người cho vay vẫn có thể phải chịu hậu quả dân sự và bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định.

Để xác định số tiền thu lợi bất chính, cơ quan tiến hành tố tụng phải loại trừ khoản lãi hợp pháp theo mức 20%/năm khỏi tổng tiền lãi và các khoản thu trái pháp luật khác. Thời điểm tính được xác định tùy tình trạng khoản vay: tính trong cả kỳ hạn nếu khoản vay đã hết hạn; tính đến thời điểm bị phát hiện, ngăn chặn nếu khoản vay vẫn còn thời hạn; hoặc căn cứ số tiền lãi thực tế đã trả nếu người vay thanh toán trước hạn.

Với khoản vay 400 triệu đồng, lãi suất 10%/tháng như thông tin ban đầu của cơ quan điều tra, tiền lãi mỗi tháng lên tới 40 triệu đồng, trong khi mức lãi tối đa theo quy định chỉ khoảng 6,67 triệu đồng. Như vậy, phần chênh lệch khoảng 33,3 triệu đồng mỗi tháng là khoản thu lợi bất chính. Con số chính thức phải căn cứ vào kết quả điều tra và thời gian thực tế của khoản vay.

Theo Điều 201 Bộ luật Hình sự, trường hợp thu lợi bất chính từ 100 triệu đồng trở lên, người phạm tội có thể bị phạt tiền từ 200 triệu đồng đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm.

Luật sư cho biết, những người cùng tham gia hoạt động cho vay lãi nặng phải chịu trách nhiệm hình sự như thế nào?

Trường hợp có nhiều người tham gia, trách nhiệm của từng người được xem xét theo chế định đồng phạm tại Điều 17 Bộ luật Hình sự. Người cùng bàn bạc, góp vốn, hưởng lãi dù không trực tiếp đứng tên cho vay vẫn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự nếu cơ quan chức năng chứng minh được họ biết và thống nhất thực hiện hành vi cho vay lãi nặng. Ngược lại, người chỉ cho mượn tên nhưng không biết về thỏa thuận lãi nặng thì không mặc nhiên bị xác định là đồng phạm.

Những người đồng phạm có thể phải chịu trách nhiệm đối với toàn bộ khoản thu lợi bất chính từ khoản vay mà họ cùng tham gia, không phụ thuộc vào số tiền mỗi người thực nhận. Người trực tiếp đứng tên cho vay và thu lãi có thể phải chịu trách nhiệm về toàn bộ khoản thu lợi bất chính của giao dịch đó, kể cả phần tiền đã chuyển cho người khác, nhưng không phải chịu trách nhiệm đối với những khoản vay họ không biết hoặc không tham gia.

Khi quyết định hình phạt, Tòa án sẽ căn cứ vai trò, mức độ tham gia của từng người theo Điều 58 Bộ luật Hình sự. Số tiền mỗi người thực hưởng cũng là căn cứ để đánh giá vai trò và xác định nghĩa vụ hoàn trả, nộp lại theo quy định.

Theo luật sư, người dân cần làm gì để tránh rủi ro khi vay tiền và bảo vệ quyền lợi khi phát hiện dấu hiệu cho vay lãi nặng?

Người dân nên ưu tiên vay tại các tổ chức tín dụng được cấp phép. Nếu vay tiền của cá nhân, cần lập giấy tờ ghi rõ số tiền thực nhận, lãi suất, thời hạn vay và thực hiện giao nhận qua chuyển khoản để có căn cứ chứng minh. Người vay tuyệt đối không ký giấy trắng hoặc giấy tờ có nội dung khác với giao dịch thực tế như hợp đồng đặt cọc, mua bán, ủy quyền nhà đất hay nhận tiền xin việc, bởi những giấy tờ này có thể bị sử dụng để khởi kiện hoặc tố cáo ngược lại chính người vay.

Khi phát hiện dấu hiệu tín dụng đen như tính lãi theo ngày, khấu trừ lãi trước khi giao tiền, thu nhiều loại phí bất hợp lý hoặc đe dọa khi người vay chậm trả, người dân cần lưu giữ giấy tờ đã ký, sao kê chuyển khoản, tin nhắn, ghi âm cuộc gọi, hình ảnh camera và thông tin người làm chứng. Đây là những chứng cứ quan trọng để trình báo cơ quan Công an nơi gần nhất, gọi số 113 hoặc gửi tố giác qua ứng dụng VNeID.

Theo quy định tại Nghị quyết số 01/2021/NQ-HĐTP, người vay được xác định là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án. Người vay có thể được hoàn trả khoản tiền thu lợi bất chính mà người cho vay đã thực tế thu, trừ trường hợp tiền vay được sử dụng vào mục đích bất hợp pháp. Đối với khoản tiền gốc và phần lãi hợp pháp, việc xử lý được thực hiện theo quy định tại Nghị quyết này và căn cứ hồ sơ vụ án. Vì vậy, người dân cần chủ động tố giác, cung cấp chứng cứ để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

Xin trân trọng cám ơn ông!