Chọn nghề trong thời đại AI, học sinh cần tầm nhìn xa

Học sinh Trường THPT Võ Thị Sáu đặt câu hỏi cho các chuyên gia tư vấn nghề nghiệp. Ảnh: P.N

Ngày 5/10, Chương trình hướng nghiệp với chủ đề “Cùng bạn chọn ngành nghề trong kỷ nguyên số” năm học 2026-2027 chính thức khai mạc tại Trường THPT Võ Thị Sáu (phường Gia Định, TPHCM).

Chương trình hướng đến định hướng nghề nghiệp cho học sinh trước những biến động của thị trường lao động và thời đại AI. Trong thời đại này, học sinh THPT không chỉ cần hiểu mình thích gì, giỏi gì mà còn phải chủ động tìm hiểu nghề nghiệp tương lai, trang bị năng lực số và khả năng thích ứng với công nghệ.

AI làm thay đổi thị trường lao động

Mỗi năm, hơn 1 triệu học sinh THPT bước vào giai đoạn lựa chọn ngành học và nghề nghiệp. Đây là quyết định quan trọng, nhưng thực tế không phải học sinh nào cũng có đủ thông tin và kỹ năng để xác định hướng đi phù hợp.

Một bộ phận học sinh vẫn chọn ngành theo xu hướng, sự kỳ vọng của gia đình hoặc những thông tin chưa được kiểm chứng. Việc lựa chọn thiếu cơ sở có thể khiến các em mất động lực học tập, phải chuyển ngành hoặc gặp khó khăn khi bước vào thị trường lao động.

Trong khi đó, sự phát triển mạnh mẽ của AI đang tạo ra những thay đổi chưa từng có đối với việc làm. Công nghệ có thể tự động hóa một số công việc, hỗ trợ con người thực hiện nhiều nhiệm vụ trước đây cần đến lao động thủ công, đồng thời tạo ra những vị trí việc làm mới.

TS. Nguyễn Đức Nghĩa tại buổi tư vấn nghề nghiệp ở Trường THPT Võ Thị Sáu. Ảnh: P.N

Không chỉ số lượng công việc thay đổi, yêu cầu đối với người lao động cũng ngày càng khác trước. Kiến thức chuyên môn vẫn là nền tảng, nhưng khả năng sử dụng công nghệ, khai thác dữ liệu, ngoại ngữ, tư duy sáng tạo và khả năng thích ứng ngày càng trở thành những năng lực quan trọng.

Do đó, hướng nghiệp trong thời đại AI không thể chỉ dừng ở việc giới thiệu ngành học, trường học. Học sinh cần được trang bị khả năng nhìn nhận sự thay đổi của nghề nghiệp, hiểu nhu cầu nhân lực và xác định những năng lực cần chuẩn bị cho tương lai.

TS Lê Thị Thanh Mai, nguyên Trưởng Ban Công tác sinh viên, ĐHQG TPHCM, cho rằng học sinh cần biết sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ tìm hiểu, định hướng và khám phá nghề nghiệp.

Theo bà, dù lựa chọn học nghề, cao đẳng hay đại học, người học sau khi tốt nghiệp đều cần có năng lực số và ngoại ngữ, đồng thời biết khai thác dữ liệu và ứng dụng công nghệ vào công việc.

Đây không còn là yêu cầu riêng đối với các ngành công nghệ. Nhiều lĩnh vực như kinh tế, kinh doanh, khoa học xã hội, giáo dục hay truyền thông cũng đang chịu tác động mạnh từ quá trình số hóa và AI.

Đáng chú ý, yêu cầu này không chỉ dành cho những ngành liên quan trực tiếp đến công nghệ. Ngay cả các lĩnh vực như khoa học xã hội, kinh tế, giáo dục hay nhiều ngành nghề truyền thống cũng ngày càng cần đến năng lực số.

Một trong những vấn đề khiến học sinh băn khoăn là làm thế nào để phân biệt giữa ngành nghề mình thực sự phù hợp và những lựa chọn chỉ xuất phát từ xu hướng. ThS Chế Dạ Thảo, chuyên gia tâm lý - kỹ năng, gợi ý học sinh ghi nhớ công thức “3 chữ M” khi lựa chọn nghề nghiệp. Theo chuyên gia, khi kết hợp được cả ba yếu tố “mê - mạnh - mở”, học sinh sẽ có thêm cơ sở để lựa chọn nghề nghiệp phù hợp, thay vì chạy theo ngành “hot” hoặc quyết định theo cảm tính.

Trong thời đại AI, yếu tố “mở” càng trở nên quan trọng. Một ngành học hôm nay có thể vẫn tồn tại trong tương lai nhưng cách làm việc, vị trí việc làm và yêu cầu năng lực có thể hoàn toàn khác.

Không nên chọn nghề chỉ vì sợ AI

AI có thay thế con người hay không là một trong những vấn đề khiến học sinh quan tâm. Em Xuân Nhi, học sinh lớp 12A4, đặt câu hỏi liệu số lượng ngành nghề bị AI thay thế có ngày càng nhiều và cơ hội việc làm của con người có bị thu hẹp khi công nghệ phát triển mạnh.

TS Nguyễn Đức Nghĩa, chuyên gia hướng nghiệp - tuyển sinh, cho biết AI đang tác động đến hầu hết lĩnh vực của đời sống và thị trường lao động. Nhiều công việc trước đây do con người đảm nhiệm nay đã có sự hỗ trợ hoặc thay thế một phần bằng công nghệ, chẳng hạn việc ứng dụng máy bay không người lái trong nhiều lĩnh vực. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa AI sẽ thay thế hoàn toàn con người.

Theo TS Nguyễn Đức Nghĩa, học sinh không nên quá lo lắng mà cần chủ động tìm hiểu ngành nghề mình quan tâm, xác định năng lực, sở thích và yêu cầu của nghề trong tương lai. Quan trọng hơn, các em cần chuẩn bị khả năng sử dụng công nghệ để thích ứng với những thay đổi của thị trường lao động.

“AI có thể thay đổi cách thức con người làm việc, nhưng không có nghĩa tất cả ngành nghề đều bị AI thay thế”, TS Nguyễn Đức Nghĩa nhấn mạnh.

Nhiều chuyên gia giáo dục nghề nghiệp đã có mặt để tư vấn cho học sinh lớp 12 Trường THPT Võ Thị Sáu. Ảnh: P.N

Đối với lĩnh vực truyền thông đa phương tiện, ThS Nguyễn Trần Ngọc Phương, Giám đốc Trung tâm Marketing và Phát triển thương hiệu, Trường ĐH Công nghệ TPHCM, cho biết AI đang làm thay đổi cách sản xuất và phân phối nội dung truyền thông, nhưng đồng thời cũng tạo ra những yêu cầu và cơ hội mới.

Theo Ths Nguyễn Trần Ngọc Phương, người học cần được trang bị kiến thức chuyên môn gắn với thực tiễn, đồng thời biết khai thác và ứng dụng AI trong học tập, công việc. Việc kết nối với doanh nghiệp ngay trong quá trình học cũng giúp sinh viên hiểu rõ hơn yêu cầu của thị trường lao động.

Cũng tại buổi hướng nghiệp, nhiều chuyên gia nghề nghiệp đều cho rằng, trong thời đại AI, lựa chọn nghề nghiệp không còn đơn giản là tìm một ngành đang có nhu cầu tuyển dụng cao. Điều quan trọng hơn là học sinh phải nhìn được xu hướng phát triển của nghề nghiệp và khả năng thích ứng của bản thân.

Thay vì chỉ đặt câu hỏi “Ngành nào đang hot?”, học sinh cần tự hỏi: “Mình phù hợp với ngành nào?”, “AI sẽ thay đổi ngành này ra sao?”, “Công việc tương lai cần những năng lực gì?” và “Mình cần chuẩn bị gì ngay từ hôm nay?”

Một lựa chọn nghề nghiệp bền vững cần bắt đầu từ sự hiểu mình, hiểu nghề và hiểu thị trường lao động. Khi có tầm nhìn dài hạn, học sinh sẽ không bị cuốn theo những xu hướng nhất thời mà có thể chủ động xây dựng lộ trình học tập, rèn luyện kỹ năng và thích ứng với những thay đổi của công nghệ.