Chống khai thác IUU, quyết tâm gỡ 'thẻ vàng' trong năm 2026

Ngành thủy sản phát triển bền vững, minh bạch

Theo ông Trần Đình Luân - Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), năm 2025 ngành thủy sản thiết lập kỷ lục mới về xuất khẩu đạt 11,3 tỷ USD. Và 8 tháng đầu năm 2026 ước đạt 1,08 tỷ USD, đưa tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản 8 tháng năm 2026 đạt 7,94 tỷ USD, tăng 10,9% so với cùng kỳ năm 2025. Trong đó, ba thị trường Trung Quốc, Hoa Kỳ và Nhật Bản tiêu thụ hàng thủy sản lớn nhất của Việt Nam, chiếm thị phần lần lượt là 24%, 15,6% và 13,7%. Nhóm 15 thị trường xuất khẩu lớn nhất, giá trị xuất khẩu thủy sản tăng mạnh nhất ở thị trường Brazil với mức tăng 39,1% và giảm mạnh nhất ở thị trường Đức với mức giảm 0,2%.

Năm 2026, toàn ngành đặt mục tiêu kim ngạch xuất khẩu có thể đạt trên 12,5 tỷ USD (tăng trưởng trên 12%) nếu nhiều rào cản tại thị trường Hoa Kỳ được tháo gỡ hoặc chính sách thuế có sự thay đổi thuận lợi. Nhằm bảo đảm mục tiêu tăng trưởng, ngành còn xây dựng một kịch bản khác, đó là kim ngạch xuất khẩu thủy sản năm 2026 dự kiến đạt 12,1 - 12,3 tỷ USD (với kịch bản này, kim ngạch dự kiến tăng khoảng 8 - 10% so với năm 2025). Mức tăng trưởng này dựa trên thị trường Trung Quốc tiếp tục ổn định, Nhật Bản và các nước CPTPP cũng như Hoa Kỳ, EU không giảm quá mạnh.

Chia sẻ về ngành thủy sản, ông Phùng Đức Tiến, Chủ tịch Hội Thủy sản Việt Nam cho hay, ngành thủy sản Việt Nam trong những năm gần đây duy trì đà tăng trưởng tích cực trên cả các lĩnh vực khai thác, nuôi trồng, chế biến và xuất khẩu. Tuy nhiên, để hiện thực hóa các mục tiêu tăng trưởng và phát triển kinh tế biển, ông Tiến cho rằng khoa học công nghệ phải thực sự trở thành động lực phát triển. Hoạt động nghiên cứu hiện nay vẫn còn phân tán, thiếu sự liên kết giữa các ngành, lĩnh vực. Trong khi đó, các vấn đề liên quan đến khí tượng thủy văn, quản lý nguồn nước, sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản có mối quan hệ chặt chẽ, đòi hỏi cách tiếp cận tổng thể hơn.

Ngư dân Quảng Ngãi vươn khơi bám biển, thực hiện nghiêm quy định chống khai thác IUU. Ảnh: Hạ Lan.

Trong khi đó, để phát triển nghề cá minh bạch có trách nhiệm, ông Đỗ Ngọc Tài, Tân Chủ tịch Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) cho hay, bên cạnh mục tiêu tăng trưởng, ngành thủy sản Việt Nam ngày càng được đặt trong yêu cầu phát triển có trách nhiệm, bao gồm trách nhiệm với nguồn lợi thủy sản, với môi trường và cộng đồng, với thị trường quốc tế và với tương lai lâu dài của ngành. Trong đó, chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) được xác định là nhiệm vụ mang tính nền tảng.

Vẫn theo ông Tài, chống khai thác IUU không chỉ nhằm gỡ “thẻ vàng” của Ủy ban châu Âu, mà quan trọng hơn là để xây dựng một nghề cá hiện đại, minh bạch và bền vững. Theo đó, các doanh nghiệp (DN) hải sản thành viên VASEP trong việc cam kết và thực thi không thu mua, không chế biến, không xuất khẩu hải sản có nguồn gốc IUU sang thị trường EU, qua đó góp phần bảo vệ uy tín ngành hàng, uy tín quốc gia và sinh kế lâu dài của ngư dân.

Kỳ vọng bứt phá giai đoạn 2026 - 2030

Giới chuyên gia kinh tế nhận định, 3 trụ cột phát triển, gồm: chuyển đổi số, khoa học công nghệ, kinh tế xanh - tuần hoàn và nâng cao giá trị gia tăng, ngành thủy sản Việt Nam được kỳ vọng sẽ hướng tới mục tiêu xuất khẩu 14 - 16 tỷ USD vào năm 2030. Bên cạnh các mặt hàng chủ lực như tôm và cá tra, ngành thủy sản vẫn còn nhiều dư địa để phát triển. Nuôi biển được xác định là một hướng đi chiến lược, với mục tiêu đạt kim ngạch 1,4 tỷ USD vào năm 2030 theo Quyết định 1664/QĐ-TTg của Chính phủ. Cùng với đó, các sản phẩm tiềm năng như cá rô phi mặn lợ, ngành rong, tảo biển, nuôi trồng thủy sản tại hồ chứa và đặc biệt là lĩnh vực chế biến sâu tiếp tục được kỳ vọng sẽ đóng góp lớn vào việc nâng cao giá trị gia tăng cho toàn ngành.

Ông Trần Đình Luân - Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), chưa bao giờ công tác này nhận được sự vào cuộc quyết liệt, đồng bộ của cả hệ thống chính trị như hiện nay. Và đây là quyết tâm của cả hệ thống chính trị chứ không chỉ riêng ngành thủy sản. Và trong tháng 8/2026, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đã ban hành Quyết định số 1516/QĐ-TTg ngày 10/8/2026 về kế hoạch hành động thực hiện các biện pháp khắc phục khuyến nghị của Ủy ban châu Âu (EC) tại đợt thanh tra lần thứ 5 về chống khai thác IUU. Đây là nhiệm vụ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, nhằm tạo chuyển biến căn bản trong quản lý nghề cá, ngăn chặn và tiến tới chấm dứt khai thác IUU, chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, dữ liệu và bằng chứng thực thi để làm việc với EC, quyết tâm gỡ cảnh báo “thẻ vàng” trong năm 2026.

Còn theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng, mục tiêu gỡ cảnh báo “thẻ vàng” trong năm 2026 nhằm khẳng định năng lực và trách nhiệm của Việt Nam trong quản trị nghề cá, bảo vệ nguồn lợi thủy sản, bảo vệ sinh kế lâu dài của ngư dân, uy tín của sản phẩm thủy sản Việt Nam và thực hiện trách nhiệm của một quốc gia có biển, hội nhập sâu rộng với cộng đồng quốc tế. Và trong tháng cao điểm từ 15/8 - 15/9/2026, các địa phương tập trung kiểm soát tàu cá không đủ điều kiện hoạt động; tàu xuất, nhập bến; dữ liệu chuyến biển trên eCDT; hoạt động giám sát hành trình VMS; xử lý vi phạm; truy xuất nguồn gốc tại doanh nghiệp và ngăn chặn tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài.

Trong khi đó, theo Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Vũ Duyên Hải, yêu cầu hiện nay không chỉ nằm ở hoàn thiện quy định mà phải chứng minh hiệu quả thực thi. Theo đó, từng địa phương phải lập danh sách tàu không đủ điều kiện hoạt động, phân công tổ chức, cá nhân theo dõi cụ thể; kiên quyết không cho tàu chưa đủ điều kiện xuất bến. Cách làm này nhằm chặn từ đầu tàu “3 không”, tàu mất kết nối giám sát hoặc tàu có nguy cơ vi phạm vùng biển nước ngoài.

Theo ông Hải, kết quả của tháng cao điểm không nên chỉ được đo bằng số cuộc kiểm tra hay số văn bản đã ban hành. Quan trọng hơn, các yêu cầu này phải trở thành nền nếp quản lý thường xuyên thay vì giải pháp tăng cường trước mỗi lần EC kiểm tra. Sau khi những tồn tại cấp bách được xử lý, chống IUU cần gắn với quản lý nguồn lợi, tổ chức lại hoạt động khai thác phù hợp, nâng hiệu quả sản xuất và bảo đảm sinh kế lâu dài cho cộng đồng ngư dân.