Chống lũ rừng ngang, không chỉ bằng công trình

Thực tế này cho thấy, cùng với đầu tư công trình bảo vệ, cần nghiên cứu phương án điều tiết nước lũ linh hoạt, khoa học trên toàn lưu vực.

Nhiều khu dân cư còn chìm trong nước

Người dân thôn Phú Hiền (xã Mỹ Đức) di chuyển bằng thuyền trên các ngõ, xóm. Ảnh: Kim Nhuệ

Dù lũ sông Đáy, sông Mỹ Hà, Thanh Hà đã đạt đỉnh và đang rút, các xã Phúc Sơn, Mỹ Đức, Hồng Sơn, Hương Sơn vẫn đối diện nguy cơ xảy ra sự cố đê điều, công trình thủy lợi. Đặc biệt, tại xã Mỹ Đức, nhiều khu dân cư ở các thôn Đồng Chiêm, Phú Hiền vẫn ngập sâu trong nước.

Ghi nhận tại thôn Đồng Chiêm ngày 23-9, nước trắng đường làng, ngõ xóm, sâu trung bình 30-40cm, có vị trí tới cả mét. Trường Tiểu học Mỹ Đức B phải cho học sinh nghỉ học 1 tuần, sau đó phải chuyển đến khu C. Tại thôn Phú Hiền, cả trăm hộ dân phải đi lại bằng thuyền qua các ngõ, xóm. Không có nước sinh hoạt, điện bị cắt để bảo đảm an toàn, cuộc sống người dân gặp nhiều khó khăn. Ngập kéo dài còn làm gia tăng nỗi lo về vệ sinh môi trường, dịch bệnh.

Nhiều ngôi nhà của người dân thôn Đồng Chiêm (xã Mỹ Đức) còn ngập sâu trong nước lũ lẫn rác thải. Ảnh: Kim Nhuệ

Trao đổi với phóng viên, ông Vũ Văn Sở và nhiều người dân thôn Đồng Chiêm cho biết, khu vực này thường xuyên bị ngập lụt, năm nay ngập sâu hơn năm 2024. Theo người dân, thôn nằm ở vùng trũng thấp, lũ rừng ngang tràn qua tuyến đường từ Bãi Giữa đến cầu Ái Nàng, trong khi đê bao sông Thanh Hà chưa được đầu tư liền tuyến. Ông Sở mong các cấp sớm nâng cấp các tuyến đường, đê bao để bảo vệ khu dân cư, giúp người dân ổn định cuộc sống.

Theo UBND xã Mỹ Đức, đợt mưa lũ vừa qua ảnh hưởng khoảng 1.828 hộ với 7.200 người; các khu dân cư ngập sâu tập trung ở Nam Thanh Hà, Đồng Chiêm, Phú Hiền. Mưa lớn kết hợp lũ rừng ngang và nước sông dâng cao đã làm tràn đê bao Thanh Hà, Đồng Chiêm, tuyến đường từ cầu Bãi Giữa đến cầu Ái Nàng. Nhiều đoạn sạt lở, xuất hiện thẩm lậu, đùn nước qua đê, cống.

Tại xã Hương Sơn, 54 hộ dân thôn Phú Yên sinh sống ngoài vùng đê bao bị ngập từ 0,5 đến 1m. Địa phương đã di dời người, tài sản đến nơi an toàn.

Các thầy giáo, cô giáo Trường Tiểu học Mỹ Đức B thăm, tặng quà học sinh thôn Đồng Chiêm. Ảnh: Kim Văn

Để bảo vệ khu dân cư, vùng sản xuất, Hương Sơn huy động khoảng 1.900 người, sử dụng hơn 17.000 bao tải và khoảng 1.100m³ cát đắp chống tràn hơn 4,6km đê. Riêng tuyến Mỹ Hà có khoảng 3km bị tràn, phải gia cố bằng bao cát. Các lực lượng còn xử lý sự cố trôi bao tải trên tường chắn bờ suối Yến, lập chốt theo dõi nước rò qua thân đê quai Vạn Thắng.

Ở Hồng Sơn, dù tập trung chống tràn, 448 hộ vẫn bị ảnh hưởng do nước sông Đáy, sông Mỹ Hà dâng cao, tràn vào sân, nhà. Từ ngày 18 đến 24-9, địa phương huy động 19 máy xúc, 14 ô tô, hơn 300 người cùng hàng nghìn mét khối đất, đá, cát và nhiều vật tư gia cố khoảng 2,3km bờ bao từ thôn Phú Hiền đến khu vực thôn La Đồng.

Trò chuyện với phóng viên, ông Nguyễn Văn Thuyên, người dân thôn Phú Sơn, bày tỏ sự phấn khởi khi khu dân cư được bảo vệ trong đợt lũ này. Ông cho rằng kết quả này là nhờ sự quan tâm, vào cuộc quyết liệt của lãnh đạo xã trong huy động lực lượng, phương tiện chống tràn.

Kết quả ứng phó tại Hồng Sơn, Hương Sơn cho thấy vai trò quan trọng của chỉ huy tại chỗ và sự tham gia của người dân. Tuy nhiên, nhiều tuyến đê, đường bao thấp, xuống cấp khiến các địa phương vẫn phải liên tục gia cố, canh giữ. Khi nước rút, việc theo dõi công trình, hỗ trợ những hộ còn ngập vẫn phải tiếp tục.

Đầu tư đồng bộ, vận hành linh hoạt

Tuyến đường Bãi Giữa - Ái Nàng (xã Mỹ Đức) cần nâng cao trình vừa ngăn lũ rừng ngang vừa thuận lợi đi lại trong ngày lũ. Ảnh: Kim Nhuệ

Vùng Mỹ Đức - Hương Sơn chịu ảnh hưởng trực tiếp lũ rừng ngang từ tỉnh Hòa Bình trước đây, nay thuộc tỉnh Phú Thọ. Nước sông Mỹ Hà, Thanh Hà tiêu ra sông Đáy, phụ thuộc diễn biến nước trong hệ thống sông và khả năng thoát nước phía hạ du.

Trong khi phía tả Mỹ Hà có đê, phía hữu chưa có tuyến đê liên tục, nhiều khu dân cư được bảo vệ bằng đê bao khoanh vùng. Ven sông Thanh Hà cũng chưa có hệ thống đê sông liên tục. Dân số, khu dân cư và hoạt động kinh tế phát triển khiến nhu cầu bảo vệ ngày càng lớn, trong khi nhiều tuyến bao, đường kết hợp chống lũ còn thấp, xuống cấp.

Trưởng phòng Kinh tế xã Mỹ Đức Trần Minh Cường cho rằng cần nâng cao trình tuyến đường Bãi Giữa - Ái Nàng, tiếp tục bố trí kinh phí đầu tư liền tuyến đê bao Thanh Hà, đê bao vùng 700 và đê Nam Hưng. Do nhu cầu vốn vượt khả năng địa phương, xã mong thành phố hỗ trợ.

Theo Trưởng phòng Kinh tế xã Hương Sơn Trần Mạnh Cường, đoạn đê tả Mỹ Hà qua xã dài khoảng 8,45km, có nhiệm vụ chắn lũ rừng ngang nhưng nhiều vị trí bị lún, nứt, cao trình thấp. Hương Sơn đề nghị thành phố giao địa phương làm chủ đầu tư, hỗ trợ kinh phí nâng cấp tuyến đê trong năm 2026-2027.

Địa phương cũng đã phê duyệt dự án cải tạo, nâng cấp hệ thống đập Giáp Bạc, thực hiện giai đoạn 2026-2028, nhằm ngăn nước sông Mỹ Hà chảy ngược vào suối Yến trong mùa lũ, đồng thời phục vụ tiêu nước, điều tiết nước mùa cạn.

Trao đổi với phóng viên, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi và Phòng, chống thiên tai Hà Nội Phạm Quang Đông cho biết, Sở Nông nghiệp và Môi trường vừa làm việc, khảo sát các công trình chống lũ do hai xã Hương Sơn, Mỹ Đức đề xuất. Việc đầu tư nâng cấp công trình gắn với nhu cầu đi lại, phát triển kinh tế - xã hội là cần thiết, nhưng phải tính toán nhiệm vụ bảo vệ của từng tuyến đê và hệ thống tiêu nước của lưu vực.

Xã Mỹ Đức cần nguồn lực đầu tư liền tuyến đê sông Thanh Hà (đoạn thôn Đồng Chiêm). Ảnh: Kim Nhuệ

Theo Giám đốc Xí nghiệp Đầu tư phát triển thủy lợi Mỹ Đức Đoàn Văn Thắng, tiêu thoát lũ rừng ngang ở Hương Sơn, Mỹ Đức, Hồng Sơn, Phúc Sơn phụ thuộc rất lớn vào mực nước và tốc độ tiêu thoát của sông Đáy. Trong khi đó, sông Đáy còn tiếp nhận nước từ lưu vực sông Nhuệ, sông Bùi, sông Tích. Khả năng thoát nước ra biển cũng liên quan đến việc xử lý những vị trí hạn chế dòng chảy phía hạ du, đoạn qua tỉnh Ninh Bình.

Thực tế chống úng, chống lũ cho thấy, đưa nước ra sông bằng cống, trạm bơm chỉ hiệu quả khi nơi tiếp nhận còn khả năng nhận nước. Khi mực nước sông đã cao, tiếp tục bơm tiêu có thể làm tăng áp lực chống lũ. Vì vậy, ngoài giải pháp “tháo nước”, việc chủ động “chôn nước”, “rải nước” tại những khu vực phù hợp cũng cần được tính toán.

Qua khảo sát tại Phúc Sơn, Mỹ Đức, Hương Sơn, Hồng Sơn, phóng viên ghi nhận có những diện tích đã thu hoạch lúa mùa, kênh mương cạn nước, trong khi các khu dân cư vẫn ngập. Thực tế này đặt ra vấn đề nghiên cứu khả năng đưa nước có kiểm soát vào những khu vực phù hợp để giảm áp lực cho sông và các tuyến đê.

Tuy nhiên, việc này phải được tính toán cụ thể về dung tích tiếp nhận, cao trình, mức nước cho phép, khả năng đóng mở công trình và tiêu nước sau đó; đồng thời bảo đảm không gây ngập khu dân cư hoặc phát sinh thiệt hại sản xuất ở nơi khác.

Xã Hồng Sơn huy động 19 máy xúc, 14 ô tô, hơn 300 người cùng hàng nghìn mét khối đất, đá, cát và nhiều vật tư gia cố khoảng 2,3km bờ bao từ thôn Phú Hiền đến khu vực thôn La Đồng ngăn lũ sông Mỹ Hà tràn vào đồng ruộng, khu dân cư. Ảnh: Kim Nhuệ

Ông Đoàn Văn Thắng cho biết, đơn vị đã tính đến giải pháp này nhưng khó triển khai do cần sự đồng thuận của địa phương, người dân tại khu vực tiếp nhận nước. Nhiều nơi cũng chưa có công trình đáp ứng yêu cầu kỹ thuật. Theo ông, trong những tình huống phù hợp, giải pháp có thể phát huy hiệu quả, nhưng phải có đầu mối điều phối và sự phối hợp giữa các địa phương.

Cùng với đó, việc vận hành trạm bơm cần linh hoạt theo diễn biến nước trong toàn hệ thống, ưu tiên bảo vệ khu dân cư, đô thị và các cơ sở sản xuất thiết yếu. Phương án tiêu nước phải tính đến cả nơi nhận nước, tránh giảm ngập cho vùng này nhưng làm tăng nguy cơ ở vùng khác.

Sau đợt lũ này, cùng với rà soát những công trình cần ưu tiên đầu tư, các cơ quan chuyên môn và địa phương cần tính toán lại phương án điều tiết nước trên toàn lưu vực: khu vực nào phải bảo vệ, khu vực nào có khả năng tiếp nhận nước, tiếp nhận được bao nhiêu và ai chịu trách nhiệm điều phối.

Bởi chống lũ rừng ngang không chỉ là câu chuyện xây thêm đê, nâng cao đường bao hay lắp thêm máy bơm. Một câu hỏi cũng cần được trả lời rõ là: Khi lũ đến, nước sẽ được giữ ở đâu, điều tiết theo hướng nào và thoát đi đâu? Công trình được đầu tư đồng bộ, đi cùng phương án vận hành linh hoạt, sát thực tế mới có thể giảm ngập, bảo vệ đời sống và sản xuất lâu dài.