Chủ động bảo vệ quyền dân sự và lợi ích công theo Nghị quyết 205

Chủ động phát hiện để bảo vệ quyền dân sự, lợi ích công

Điểm mới của Nghị quyết 205 không chỉ nằm ở việc trao thêm quyền khởi kiện vụ án dân sự cho Viện Kiểm sát mà còn đặt ra yêu cầu thay đổi cách thực hiện nhiệm vụ. Viện Kiểm sát phải chủ động phát hiện vụ việc, xác minh, thu thập chứng cứ, lựa chọn phương thức bảo vệ phù hợp và trực tiếp khởi kiện khi cần thiết để bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công.

Viện Kiểm sát nhân dân TP Hồ Chí Minh giao Phòng Kiểm sát việc giải quyết các vụ, việc dân sự (Phòng 9) làm đầu mối hướng dẫn, kiểm tra; 19 Viện Kiểm sát nhân dân khu vực trực tiếp tiếp nhận thông tin, kiểm tra, xác minh và đề xuất hướng xử lý. Viện Kiểm sát nhân dân Thành phố cũng phối hợp với 15 sở, ngành và 6 tổ chức, hội; các Viện Kiểm sát nhân dân khu vực phối hợp với chính quyền cơ sở, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và cơ quan Bảo hiểm xã hội để mở rộng nguồn phát hiện vụ việc.

Cách làm được triển khai theo một quy trình xuyên suốt từ tiếp nhận thông tin, kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ đến áp dụng các biện pháp tiền khởi kiện và xem xét việc khởi kiện khi đủ điều kiện. Việc sàng lọc tập trung vào đúng đối tượng, lĩnh vực và phạm vi bảo vệ của Nghị quyết; đồng thời xem xét trường hợp chưa có chủ thể khác khởi kiện hoặc quyền, lợi ích chưa được bảo vệ đầy đủ và phải có căn cứ ban đầu để tiếp tục xác minh.

Trao đổi với phóng viên TTXVN, lãnh đạo Viện Kiểm sát nhân dân TP Hồ Chí Minh cho biết, tính đến ngày 12/9/2026, Viện Kiểm sát nhân dân hai cấp Thành phố đã tiếp nhận 6.959 vụ việc liên quan đến lợi ích công và quyền dân sự của nhóm yếu thế. Trong số này, 6.680 vụ việc đã được xử lý còn 279 vụ việc đang tiếp tục kiểm tra, xác minh, đạt tỷ lệ xử lý gần 96%.

Bên cạnh đó, Viện kKểm sát nhân dân hai cấp Thành phố đã ban hành 242 kiến nghị phòng ngừa, khắc phục vi phạm, trong đó 229 kiến nghị được chấp nhận; ban hành 187 quyết định yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm, áp dụng các biện pháp ngăn chặn, khắc phục hậu quả. Những biện pháp này giúp xử lý vi phạm từ sớm, hạn chế hậu quả tiếp tục phát sinh thay vì chờ đến khi vụ việc phải giải quyết bằng con đường tố tụng.

Qua hoạt động kiểm tra, xác minh và thực hiện các biện pháp pháp lý, Viện Kiểm sát nhân dân hai cấp Thành phố đã kiến nghị thu hồi gần 320 tỷ đồng, trong đó hơn 10 tỷ đồng thuộc ngân sách Nhà nước và hơn 309,7 tỷ đồng thuộc lĩnh vực bảo hiểm xã hội; đồng thời kiến nghị thu hồi gần 214.108 m² đất công, tương đương khoảng 21,4 ha.

Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân TP Hồ Chí Minh Lê Văn Đông cho rằng, hiệu quả thực hiện Nghị quyết 205 không nên chỉ được nhìn qua số vụ án Viện Kiểm sát trực tiếp khởi kiện. Điều cần quan tâm là quyền dân sự, tài sản Nhà nước và lợi ích công cộng có được bảo vệ kịp thời, thực chất hay không; trong nhiều trường hợp, việc xử lý ngay từ giai đoạn tiền khởi kiện có thể ngăn ngừa thiệt hại và hạn chế phát sinh tranh chấp.

Viện Kiểm sát nhân dân hai cấp Thành phố cũng đã ban hành 34 kiến nghị khởi kiện. Trong đó, 13 kiến nghị đã nhận được văn bản đồng ý khởi kiện, 9 vụ việc đã được cơ quan, tổ chức khởi kiện theo kiến nghị của Viện Kiểm sát; 12 vụ việc đề nghị Viện trực tiếp khởi kiện, 1 vụ đề nghị áp dụng biện pháp khác và 8 vụ đang chờ văn bản trả lời.

Không chạy theo số lượng, coi trọng hiệu quả

Phó Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao Nguyễn Đức Thái đánh giá, TP Hồ Chí Minh là địa bàn có khối lượng thông tin rất lớn, chiếm hơn 50% tổng số thông tin trên cả nước. Kết quả này cho thấy các đơn vị đã chủ động hơn trong tìm kiếm, sàng lọc và xử lý vụ việc.

Hiệu quả của cơ chế mới còn thể hiện ở những trường hợp vi phạm được khắc phục trước khi phải đưa ra tòa. Cùng với việc kiến nghị thu hồi hơn 319,8 tỷ đồng và gần 214.108 m² đất công, Viện Kiểm sát nhân dân hai cấp Thành phố đã sử dụng nhiều biện pháp pháp lý để chấm dứt vi phạm, khắc phục hậu quả và bảo vệ lợi ích công ngay từ sớm.

Ông Nguyễn Đức Thái yêu cầu các đơn vị không dừng ở việc ban hành kiến nghị, yêu cầu mà phải theo dõi đến kết quả cuối cùng. Việc đôn đốc, kiểm tra thực hiện cần được chú trọng; đồng thời xác định rõ vấn đề thuộc thẩm quyền địa phương hoặc cần xin ý kiến Viện kiểm sát nhân dân tối cao để tránh kéo dài quá trình xử lý.

Đối với các vụ án đã quyết định khởi kiện, yêu cầu về chất lượng càng cao. Viện Kiểm sát vừa thực hiện quyền khởi kiện, vừa thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp nên phải bảo đảm tính độc lập, khách quan. Hồ sơ và chứng cứ phải được chuẩn bị kỹ, nhất là với những vụ việc liên quan đất đai, tài sản công có tính chất phức tạp.

Đến ngày 12/9/2026, Viện Kiểm sát nhân dân hai cấp TP Hồ Chí Minh đã trực tiếp khởi kiện 10 vụ án dân sự công ích. Các đơn vị phát sinh vụ án gồm Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 2, 3, 4, 5 và 11. Trong số các vụ án được đưa ra xét xử, đã có vụ án được Tòa án chấp nhận yêu cầu khởi kiện của Viện Kiểm sát.

Việc trực tiếp khởi kiện cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với Kiểm sát viên từ phát hiện nguồn vụ việc, kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu, đánh giá chứng cứ, xác định yêu cầu khởi kiện đến bảo vệ yêu cầu tại phiên tòa. Qua đó, ngành Kiểm sát từng bước hình thành kỹ năng nghiệp vụ phù hợp với phương thức thực hiện nhiệm vụ mới.

Theo ông Nguyễn Đức Thái, không nên lấy số lượng vụ án làm mục tiêu. Vụ việc được lựa chọn phải có căn cứ pháp lý, chứng cứ đủ chắc chắn, hướng đến bảo vệ quyền, lợi ích cụ thể và tạo hiệu quả phòng ngừa, khắc phục vi phạm. Một vụ án được chuẩn bị kỹ, giải quyết đúng và có tác động lan tỏa có ý nghĩa hơn việc chạy theo số lượng.

Cùng với việc bảo vệ lợi ích công, Viện Kiểm sát nhân dân hai cấp Thành phố đã hỗ trợ hoàn thiện thủ tục pháp lý cho 1.435 trường hợp. Với những người thuộc nhóm yếu thế, việc được hỗ trợ hoàn thiện hồ sơ, thủ tục không chỉ giúp giải quyết yêu cầu về mặt tố tụng mà còn góp phần bảo đảm khả năng tiếp cận công lý.

Hồ sơ đất đai qua nhiều thời kỳ có thể thiếu hoặc phân tán; những vụ việc liên quan tài sản, môi trường có trường hợp cần định giá, giám định, đo đạc hoặc xác định thiệt hại. Trong khi đó, cán bộ thực hiện nhiệm vụ phần lớn vẫn là kiêm nhiệm. Viện Kiểm sát nhân dân Thành phố kiến nghị hoàn thiện hướng dẫn về điều kiện khởi kiện, đại diện cho nhóm dễ bị tổn thương, chứng cứ điện tử, giám định, định giá và xác định thiệt hại về môi trường; đồng thời tăng cường nhân lực, công nghệ và cơ chế hỗ trợ chuyên môn.

Qua thực hiện Nghị quyết 205, TP Hồ Chí Minh đã hình thành quy trình từ phát hiện nguồn tin, xác minh, áp dụng biện pháp tiền khởi kiện đến trực tiếp khởi kiện. Kết quả bước đầu không chỉ thể hiện ở 10 vụ án dân sự công ích được Viện Kiểm sát trực tiếp khởi kiện mà còn ở hàng nghìn vụ việc được xử lý, các kiến nghị được chấp nhận, tài sản công được kiến nghị thu hồi và quyền, lợi ích hợp pháp được bảo vệ từ sớm. Qua đó, cơ chế mới đang từng bước phát huy vai trò trong bảo vệ pháp luật, lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng và quyền, lợi ích hợp pháp của nhân dân.