Chủ động cầm lái đưa 'con tàu' ASEAN vượt sóng

“Chúng ta không chỉ để mặc con thuyền trôi theo dòng nước, mà cần chủ động cầm lái để xác định lộ trình phía trước”, Bộ trưởng Ngoại giao Philippines Ma. Theresa P. Lazaro nhấn mạnh tại Lễ khai mạc Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 59 (AMM 59). Tinh thần “hành động” đó cũng là dòng chủ đạo xuyên suốt kỳ AMM 59 lần này, thể hiện rõ quyết tâm của ASEAN chuyển mạnh từ định hướng sang hành động, từ quyết sách sang tổ chức thực hiện.

Cộng hưởng tinh thần chung, trong khuôn khổ AMM 59, ở cả cấp độ đa phương lẫn song phương, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Ngoại giao Lê Hoài Trung đã truyền tải những thông điệp quan trọng của Việt Nam nhằm củng cố đoàn kết, tự cường và liên kết ASEAN; nhấn mạnh vai trò trung tâm của ASEAN; gợi mở nhiều hướng đi cho các khuôn khổ hợp tác giữa ASEAN với các đối tác.

Qua đó làm nổi bật quan điểm rằng, Việt Nam sẽ tiếp tục đồng hành, đóng góp chủ động, trách nhiệm và hiệu quả vào tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN, để sự lớn mạnh của Việt Nam gắn bó mật thiết, song trùng với sự lớn mạnh chung của Hiệp hội.

Sức mạnh tập thể - Tấm khiên vững chắc

Chủ đề của Năm ASEAN 2026 “Cùng chèo lái tương lai chung” gợi hình ảnh những thuyền viên “chung lưng, đấu cật” đưa “con tàu chung nguyện ước” rẽ sóng, vươn khơi. Giữa những bất định, khó lường của tình hình thế giới, AMM 59 cũng chất chứa nhiều trăn trở trong việc hóa giải thách thức và cùng nhau nắm bắt tương lai. Các Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN cho rằng trước thời cuộc hiện nay, ASEAN không chỉ cần dự báo được những dòng chảy để chủ động xác định lộ trình, mà còn cần chung tay chèo, vững vàng để “tàu ASEAN” vượt qua sóng lớn.

Chủ động xác định lộ trình như thế nào? Theo các Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN, đó là các đầu việc đã được “gạch đầu dòng”.

Cụ thể, các Bộ trưởng nhấn mạnh việc tiếp tục tập trung thực thi các cam kết của Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 48, đẩy nhanh tiến độ triển khai xây dựng Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN và hiện thực hóa các ưu tiên của Năm Chủ tịch ASEAN 2026; nâng cao hiệu quả thực thi các kế hoạch và chương trình hợp tác, trước mắt là triển khai đồng bộ, toàn diện Tuyên bố của Lãnh đạo cấp cao về ứng phó với khủng hoảng Trung Đông trên cả ba trụ cột, nhằm bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh lương thực, ổn định chuỗi cung ứng và hỗ trợ hiệu quả người dân; cam kết tiếp tục hỗ trợ Timor-Leste tăng cường hội nhập ASEAN; làm sâu sắc hơn nữa quan hệ với các đối tác hiện có và mở rộng quan hệ với các đối tác tiềm năng.

Song song với đó, nhiều chủ điểm cũng được đưa ra thảo luận sôi nổi, trong đó có vấn đề Myanmar với phiên họp hẹp và phiên tham vấn không chính thức mở rộng, vấn đề Biển Đông hay cục diện khu vực, thế giới…

Đúc kết lại, theo các Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN, “kim chỉ nam” xuyên suốt cho hành trình của ASEAN chính là việc phát huy các nguyên tắc cơ bản của ASEAN trên cơ sở Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác (TAC), nâng cao sức mạnh tập thể và tự cường ASEAN, biến đây thành tấm khiên vững chắc trước áp lực bên ngoài và là mỏ neo cho hòa bình và ổn định ở khu vực. Ưu tiên hàng đầu hiện nay của ASEAN là bảo đảm một Cộng đồng đoàn kết, tự cường, phát huy hiệu quả vai trò trung tâm trong mạng lưới quan hệ đối tác ngày càng thực chất và rộng mở.

Phát huy năng lực “quy tụ”

AMM 59 lần này còn là khuôn khổ để ASEAN tái khẳng định vai trò trung tâm, năng lực “quy tụ” và điều phối trong cấu trúc khu vực đang định hình với điểm nhấn là các hội nghị ASEAN+1, ASEAN+3, Hội nghị cấp cao Đông Á (EAS), Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF)…

Tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN - Hoa Kỳ, Bộ trưởng Ngoại giao Marco Rubio tái khẳng định cam kết “ủng hộ 100%” vai trò trung tâm của ASEAN, đồng thời đánh giá Đông Nam Á là động lực tăng trưởng quan trọng. Những quan điểm ủng hộ tương tự cũng được Bộ trưởng Ngoại giao Vương Nghị nhấn mạnh tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN - Trung Quốc; Bộ trưởng Ngoại giao Sergei Lavrov nhấn mạnh tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN - Nga; Bộ trưởng Ngoại giao Subrahmanyam Jaishankar nhấn mạnh tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN - Ấn Độ…

Trong khuôn khổ AMM 59, còn diễn ra các hoạt động kỷ niệm 50 năm Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC), một văn kiện với các nguyên tắc nền tảng điều chỉnh quan hệ giữa các quốc gia trong khu vực và giữa ASEAN với các đối tác. Việc khẳng định giá trị và tuân thủ các nguyên tắc của TAC có ý nghĩa rất thời sự trong bối cảnh hiện nay, góp phần củng cố văn hóa đối thoại, lòng tin chiến lược, tôn trọng luật pháp quốc tế và giải quyết hòa bình các khác biệt.

Bên cạnh đó, các Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao Mekong - Hoa Kỳ, Mekong - Nhật Bản và Mekong - Hàn Quốc cũng góp phần thúc đẩy hợp tác tiểu vùng, gắn kết hiệu quả hợp tác Mekong với tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN, hướng tới phát triển bao trùm, bền vững và thu hẹp khoảng cách phát triển.

Có thể khẳng định, các Hội nghị giữa ASEAN với đối tác là dịp để các bên tăng cường đối thoại, xây dựng lòng tin, thúc đẩy hợp tác thực chất trên các lĩnh vực ưu tiên; đồng thời trao đổi thẳng thắn về các vấn đề quốc tế và khu vực cùng quan tâm trên cơ sở luật pháp quốc tế và các nguyên tắc cơ bản của ASEAN.

Điểm tựa cho phát triển

Một ASEAN đoàn kết, tự cường và có vai trò trung tâm là điểm tựa quan trọng để Việt Nam cùng các nước thành viên xử lý các thách thức an ninh của khu vực, cả truyền thống lẫn phi truyền thống, đồng thời duy trì môi trường khu vực hòa bình, ổn định và thúc đẩy phát triển. Do đó, việc củng cố đoàn kết và vai trò trung tâm của ASEAN tiếp tục là ưu tiên cao trong chính sách đối ngoại của Việt Nam. Đây cũng là trọng tâm mà Việt Nam tập trung thúc đẩy trong khuôn khổ AMM lần này.

Tại phiên họp toàn thể AMM, Việt Nam đã nêu bật bốn đề xuất nhằm củng cố đoàn kết, tự cường và liên kết ASEAN.

Thứ nhất, cần tiếp tục đề cao các nguyên tắc của ASEAN, tăng cường đối thoại, hợp tác để cùng ứng phó với những thách thức chung.

Thứ hai, cần thúc đẩy ASEAN hội nhập kinh tế sâu rộng hơn, tự cường hơn, cạnh tranh hơn, thông qua Khung an ninh kinh tế ASEAN nhằm tăng cường tự cường khu vực trước các biến động tương lai.

Thứ ba, cần phát triển một ASEAN lấy con người làm trung tâm, khai thác thế mạnh “thống nhất trong đa dạng” và tăng cường hiểu biết lẫn nhau giữa người dân trong khu vực.

Cuối cùng, cần củng cố tự chủ chiến lược và vai trò trung tâm của ASEAN, đặc biệt là trong bối cảnh cạnh tranh nước lớn ngày càng gay gắt, phức tạp.

Trong cả các cuộc tiếp xúc đa phương và song phương, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Ngoại giao Lê Hoài Trung đều đưa ra các hướng đi cụ thể về hợp tác trong ASEAN và giữa ASEAN với các đối tác. Minh chứng cụ thể, đề cập định hướng tương lai hợp tác ASEAN - Trung Quốc, Bộ trưởng Lê Hoài Trung đề xuất ba ưu tiên hợp tác gồm thúc đẩy hội nhập kinh tế chất lượng cao và kết nối hạ tầng, lấy đổi mới sáng tạo và AI là động lực tăng trưởng mới, tăng cường lòng tin chiến lược và hợp tác ứng phó các thách thức an ninh phi truyền thống.

Hay tại cuộc gặp song phương với Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao New Zealand Winston Peters, Bộ trưởng đã nhấn mạnh việc triển khai hiệu quả Kế hoạch hành động ASEAN - New Zealand giai đoạn 2026 - 2030; thúc đẩy quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện ASEAN - New Zealand phát triển thực chất, hiệu quả và lâu dài, đóng góp tích cực cho hòa bình, hợp tác khu vực…

Phát biểu tại Hội nghị quán triệt Nghị quyết của Bộ Chính trị về đường lối đối ngoại Đại hội XIV của Đảng vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh rằng ngoại giao Việt Nam cần “từ lớn mạnh riêng lẻ sang cùng ASEAN lớn mạnh”.

Thành công của AMM 59, với những đóng góp thiết thực, chủ động và trách nhiệm của Việt Nam, là minh chứng rõ nét cho phương châm đó. “Cùng ASEAN lớn mạnh” không chỉ là yêu cầu khách quan của hội nhập khu vực, mà còn là lựa chọn chiến lược phù hợp với lợi ích lâu dài của Việt Nam.