Chủ động nguyên phụ liệu, đổi mới sản xuất để giữ vững vị thế xuất khẩu giày dép

Sản xuất giày xuất khẩu sang thị trường châu Âu tại Công ty TNHH Hóa dệt Hà Tây. Ảnh: Trần Việt - TTXVN

Trước áp lực chi phí nhân công tăng cao và các quy định khắt khe về truy xuất nguồn gốc, sản xuất xanh, ngành da giày Việt Nam đang đối mặt với nhiều khó khăn trong việc duy trì đơn hàng. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu thay đổi liên tục, việc tự chủ nguồn nguyên phụ liệu trong nước và cải tiến phương thức quản lý, sản xuất là điều kiện bắt buộc để doanh nghiệp giữ chân khách hàng và tăng thu nhập.

Ngành da giày Việt Nam hiện đứng thứ hai thế giới về sản xuất và xuất khẩu giày dép, chiếm khoảng 10% tổng nguồn cung toàn cầu. Kết quả này có được nhờ lực lượng doanh nghiệp đông đảo, lao động nhiều kinh nghiệm và hệ sinh thái sản xuất tương đối hoàn chỉnh tích lũy qua nhiều năm. Đây là cơ sở để Việt Nam tiếp tục đón nhận các dòng vốn đầu tư nước ngoài.

Tuy nhiên, các tiêu chí cạnh tranh trên thị trường quốc tế đã thay đổi. Ngoài giá cả, chất lượng và thời gian giao hàng, khách hàng quốc tế nay đòi hỏi khắt khe về nguồn gốc nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc, điều kiện lao động, mức phát thải khí nhà kính, sử dụng năng lượng, quản lý chất thải và trách nhiệm xã hội. Các quy định mới về chống phá rừng, hộ chiếu sản phẩm số, kinh tế tuần hoàn và vật liệu tái chế đang tác động trực tiếp đến việc bán hàng. Nếu không đáp ứng các tiêu chuẩn này, doanh nghiệp sẽ mất đơn hàng và bị loại khỏi chuỗi cung ứng.

Tại Hội nghị quốc tế xúc tiến xuất khẩu ngành Da - Giày Việt Nam 2026 (Vietnam Footwear Summit 2026) do Hiệp hội Da giày - Túi xách Việt Nam tổ chức gần đây, bà Phan Thị Thanh Xuân, Tổng Thư ký kiêm Phó Chủ tịch Hiệp hội, cho biết giá trị của các sự kiện xúc tiến chuyên ngành không chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin mà còn tạo ra không gian kết nối thiết thực giữa nhà sản xuất, đơn vị cung ứng công nghệ, thiết bị và chuyên gia quốc tế.

Khi các khách hàng, thương hiệu và nhà đầu tư trực tiếp đến Việt Nam, họ có cơ hội tiếp cận hệ sinh thái doanh nghiệp, trực tiếp khảo sát nhà máy và gặp gỡ đúng những đối tác mà họ đang cần tìm kiếm.

Nhờ Hiệp định EVFTA ngành da giày duy trì được xuất khẩu vào thị trường EU. Ảnh: Trần Việt/TTXVN

Hoạt động xúc tiến thương mại tại chỗ vì thế mở rộng không gian từ việc tìm kiếm đơn hàng đơn thuần sang thu hút đầu tư, chuyển giao công nghệ và hình thành các liên kết sản xuất có chiều sâu.

Bên cạnh đó, Chương trình Xúc tiến thương mại quốc gia, với sự tham gia của cơ quan quản lý, hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp, đóng vai trò quan trọng trong việc đưa khách quốc tế đi thực tế tại các khu công nghiệp và nhà máy cụ thể để thấy rõ năng lực sản xuất của Việt Nam, điều rất khó thực hiện với quy mô tương tự trong các chuyến xúc tiến ở nước ngoài.

Ở góc độ sản xuất thực tế, ông Diệp Thành Kiệt, Phó Chủ tịch Hiệp hội Da - Giày - Túi xách Việt Nam (LEFASO), chỉ rõ những điểm yếu cốt lõi của ngành là lợi thế nhân công rẻ đang giảm dần do đời sống người dân cải thiện, lương tối thiểu tăng lên, trong khi nhiều ngành khác như công nghệ cao cũng tham gia thu hút lao động.

Thêm vào đó, hơn 60% doanh nghiệp vẫn duy trì phương thức gia công (CMT) và chịu áp lực lớn do phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu. Việc phát triển sản xuất nguyên phụ liệu trong nước gặp nhiều trở ngại do đòi hỏi nguồn vốn đầu tư lớn, thời gian thu hồi vốn lâu và yêu cầu công nghệ cao hơn nhiều so với khâu chế biến thành phẩm.

Đồng thời, muốn đầu tư nhà máy nguyên liệu thì mức tiêu thụ phải đủ lớn, trong khi các khách hàng lớn quốc tế lâu nay đã quen chỉ định nguồn cung từ Trung Quốc hay Hàn Quốc, đòi hỏi phải có thời gian để họ đánh giá lại toàn bộ các yếu tố liên quan.

Để giải quyết các vấn đề này trong vòng 5 năm tới, ông Diệp Thành Kiệt nêu rõ bốn trọng tâm doanh nghiệp cần tập trung thực hiện.

Đó là phải chủ động nguồn nguyên liệu để phấn đấu đạt mục tiêu tỷ lệ nội địa hóa nguyên phụ liệu đạt 60-65% vào năm 2030, đồng thời tính toán cách thức nhập khẩu với chi phí thấp nhất và đáp ứng tiêu chuẩn sản xuất xanh.

Doanh nghiệp phải nâng cao trình độ quản trị, đẩy mạnh tự động hóa và quản trị số để giảm bớt chi phí nhân công, chi phí quản lý, rút ngắn thời gian sản xuất và nâng cao độ chính xác.

Đồng thời doanh nghiệp đáp ứng các quy định khắt khe của thị trường thế giới từ truy xuất nguồn gốc, sản xuất tuần hoàn đến sản xuất xanh, đơn cử như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của châu Âu hay các quy định rõ ràng từ Hoa Kỳ.

Tiếp đến doanh nghiệp phải nhanh chóng chuyển đổi mô hình kinh doanh, dịch chuyển từ làm gia công CMT sang chủ động nguyên phụ liệu FOB, tiến tới tự thiết kế sản phẩm ODM và xa hơn là xây dựng thương hiệu riêng OBM.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Minh Phong, để chuyển hóa lợi thế sản xuất thành năng lực tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, doanh nghiệp buộc phải giải quyết đồng thời hai bài toán là tự chủ nguyên phụ liệu và đổi mới quản trị.

Doanh nghiệp cần quản lý tốt hơn dữ liệu, nguyên liệu và quy trình sản xuất, tăng cường đầu tư vào máy móc tự động hóa, robot, trí tuệ nhân tạo, đồng thời trang bị cho người lao động những kỹ năng mới để vận hành thiết bị và đáp ứng các yêu cầu kiểm định, báo cáo môi trường.

Dòng vốn đầu tư nước ngoài cũng cần được định hướng gắn kết chặt chẽ với doanh nghiệp trong nước, chú trọng chuyển giao công nghệ, phát triển nhà cung cấp nội địa và hình thành chuỗi sản xuất có tính tự chủ cao hơn thay vì chỉ tập trung vào quy mô vốn và số lượng dự án.

Sự kết hợp đồng bộ giữa chính sách hỗ trợ thượng nguồn, nỗ lực chuyển đổi nội lực của doanh nghiệp và hiệu quả từ công tác xúc tiến thương mại tại chỗ sẽ là cơ sở quan trọng để ngành da giày Việt Nam nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững trong chuỗi cung ứng toàn cầu.