Chủ động phương án chống hạn cho lúa vụ hè-thu

Ngay từ đầu tháng 4/2026, thời điểm vụ lúa đông-xuân bước vào giai đoạn chuẩn bị thu hoạch, ngành Nông nghiệp và Môi trường đã khẩn trương thực hiện các bước chuẩn bị cho khung thời vụ hè-thu. Qua kiểm tra thực tế tại hệ thống các công trình thủy lợi trọng điểm như các hồ, đập: Trung Thuần, Trúc Kinh, La Ngà, Vực Nồi, Bàu Nhum..., Chi cục Thủy lợi và Phòng, chống thiên tai tỉnh đánh giá nguồn nước hiện nay cơ bản bảo đảm cho sản xuất.

Số liệu tổng hợp cho thấy, dung tích trung bình của 52 hồ chứa lớn do các đơn vị chuyên trách vận hành đạt trên 70% thiết kế; hệ thống 114 hồ chứa do địa phương quản lý cũng duy trì ở mức 76%. Tuy nhiên, dù lượng nước tích trữ đủ để đáp ứng nhu cầu tưới tiêu trước mắt, song áp lực đối với vụ hè-thu vẫn là rất lớn khi nắng nóng được dự báo gia tăng cường độ từ tháng 5 đến tháng 7.

Theo tính toán của các đơn vị chuyên môn, sau khi kết thúc vụ đông-xuân, dung tích các hồ dự kiến chỉ còn khoảng 60%. Với thực trạng này, nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn có thể sẽ xuất hiện cục bộ tại các khu vực vùng cao và cuối hệ thống kênh mương.

Hồ thủy lợi La Ngà hiện còn 70% dung tích thiết kế - Ảnh: Phan Khiêm

Về phương án điều tiết cụ thể, ông Nguyễn Sinh Công, Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Quản lý khai thác công trình thủy lợi (CTTL) Quảng Trị cho biết: “Đơn vị đang tận dụng tối đa nguồn nước hồi quy và nước từ các hệ thống sông suối, ao hồ, suối để phục vụ sản xuất giai đoạn đầu vụ. Nguồn nước tại các hồ chứa lớn, ưu tiên cho giai đoạn lúa trổ đòng-thời điểm quan trọng nhất vào cuối vụ”.

Cùng chung nỗ lực ứng phó hạn hán, ông Nguyễn Hữu Sáng, Phó Giám đốc Công ty TNHH MTV Khai thác CTTL Quảng Bình chia sẻ: “Đơn vị đang tập trung tối đa nhân lực và thiết bị để vận hành linh hoạt các trạm bơm dã chiến. Đây là giải pháp then chốt nhằm khai thác hiệu quả nguồn nước mặt tự nhiên, giảm tải áp lực cho các công trình thủy lợi đầu mối trong bối cảnh thời tiết cực đoan”.

Từ những giải pháp kỹ thuật nêu trên, việc rà soát nguồn nước được chú trọng tại các vùng thường xảy ra khô hạn như xã Nam Trạch, Trung Thuần, Cửa Việt... và các xã miền núi phía Tây của tỉnh. Tại xã Trung Thuần, kinh nghiệm chống hạn những năm trước đang được vận dụng hiệu quả cho vụ mùa năm nay.

Ông Nguyễn Hồng Vân, Tổ trưởng Tổ tự quản thôn Phù Lưu, xã Trung Thuần cho biết, dù có hồ Nước Sốt và đập Khe Dẽ phục vụ 125ha lúa toàn thôn, nhưng hiện nay, do nắng nóng kéo dài, mực nước hiện chỉ còn 50%. Để ứng phó, thôn đã chủ động hợp đồng với Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi Quảng Bình hỗ trợ tưới cho 25ha.

Phát huy hiệu quả từ việc nạo vét kênh mương sớm và lắp đặt máy bơm dã chiến trước đây, giữa tháng 4, bà con nông dân đã ra quân tu sửa bờ vùng, đắp chặn các điểm rò rỉ và nạo vét trục kênh chính. Những công việc này được triển khai ngay trước khi thu hoạch vụ lúa đông-xuân nhằm bảo đảm nguồn nước kịp thời cho vụ hè-thu sắp tới.

Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường, vụ hè-thu năm 2025, toàn tỉnh có hơn 9.000ha đất lúa bị bỏ hoang. Một trong những nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc hệ thống thủy lợi tại một số khu vực chưa đáp ứng yêu cầu, điều kiện thời tiết khắc nghiệt cùng với chi phí vật tư đầu vào tăng cao khiến hiệu quả sản xuất bị sụt giảm. Để giải quyết vấn đề này, vụ hè-thu năm nay, tỉnh tập trung thay thế các giống lúa dài ngày bằng nhóm giống ngắn ngày, chịu nhiệt tốt như ADI73, ĐB6, Dự hương, Mahy85.

Đối với những diện tích không thể bảo đảm nguồn nước tưới, chính quyền địa phương vận động người dân mạnh dạn chuyển đổi sang các loại cây trồng cạn phù hợp để không lãng phí quỹ đất, giảm áp lực điều tiết nước cho các vùng trọng điểm sản xuất lúa.

Ông Lê Quang Lam, Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi và Phòng, chống thiên tai tỉnh nhấn mạnh, chúng tôi đã đề nghị các địa phương rà soát kỹ năng lực cấp nước của từng hồ chứa, tại các trạm bơm. Vùng nào không đủ nước tưới sẽ vận động người dân chuyển sang trồng các loại cây trồng, hoa màu khác, không để xảy ra tình trạng lúa chết héo giữa chừng, gây lãng phí đầu tư của người dân.

Cùng với việc chuyển đổi cây trồng, nhiều hợp tác xã trên địa bàn tỉnh cũng đẩy mạnh dùng thiết bị bay không người lái để gieo sạ hàng loạt, giúp rút ngắn lịch thời vụ và giảm chi phí nhân công. Tỉnh cũng ưu tiên cấp kinh phí sửa chữa các điểm xung yếu trên kênh mương chính, bảo đảm công tác tưới tiêu đến tận các chân ruộng.

Với sự chủ động từ khâu dự báo, chuẩn bị nguồn nước đến việc vận hành linh hoạt các phương án tưới tiêu và chuyển đổi cơ cấu cây trồng, ngành Nông nghiệp và Môi trường đang nỗ lực vượt qua khó khăn do tác động của thời tiết khắc nghiệt. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các đơn vị quản lý thủy lợi, chính quyền địa phương và sự đồng thuận của người dân trong việc sử dụng nước tiết kiệm chính là yếu tố quyết định để vụ hè-thu năm 2026 đạt kết quả cao nhất.