Chủ động từ sớm, từ xa trong bảo đảm an ninh quốc gia trên các không gian chiến lược mới
Từ không gian mạng, vũ trụ, biển, đại dương đến không gian ngầm và vùng trời tầm thấp, sự phát triển của khoa học, công nghệ cùng cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn đang đặt ra những yêu cầu mới đối với nhiệm vụ bảo vệ an ninh quốc gia.

Tọa đàm “Bảo đảm an ninh quốc gia trên các không gian mới, lĩnh vực mới theo tinh thần Nghị quyết số 22-NQ/TW ngày 28/7/2026 Hội nghị lần thứ III Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV”. (Ảnh: LÊ HIẾU)
Trước thực tiễn đó, việc hoàn thiện thể chế, bảo vệ hạ tầng trọng yếu, nâng cao năng lực giám sát, cảnh báo sớm và tăng cường phối hợp liên ngành trở thành những nhiệm vụ cấp thiết.
Ngày 18/11, tại Hà Nội, Cục Khoa học, Chiến lược và Lịch sử Công an (Bộ Công an) chủ trì, phối hợp Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam (Bộ Quốc phòng), Học viện Ngoại giao (Bộ Ngoại giao) tổ chức tọa đàm khoa học với chủ đề “Bảo đảm an ninh quốc gia trên các không gian mới, lĩnh vực mới theo tinh thần Nghị quyết số 22-NQ/TW ngày 28/7/2026 Hội nghị lần thứ III Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV”.
Tham dự và đồng chủ trì tọa đàm có: Thiếu tướng, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Sáu, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam; Thượng tá, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quang Chiến, Phó Cục trưởng Cục Khoa học, Chiến lược và Lịch sử Công an, với sự tham gia của các nhà khoa học, chuyên gia và cán bộ thực tiễn thuộc ba Bộ.
Nhận diện những thách thức an ninh trong không gian mới
Phát biểu đề dẫn, Thiếu tướng Nguyễn Văn Sáu nhấn mạnh, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, nhất là công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, công nghệ vũ trụ và phương tiện không người lái, cùng với cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn đang làm thay đổi sâu sắc môi trường an ninh quốc tế.

Thiếu tướng, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Sáu, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam, phát biểu đề dẫn tọa đàm. (Ảnh: LÊ HIẾU)
Bên cạnh những không gian truyền thống, các không gian chiến lược mới như không gian mạng, vũ trụ, biển và đại dương, không gian ngầm, vùng trời tầm thấp, cùng những lĩnh vực liên quan trí tuệ nhân tạo, công nghệ không người lái, hạ tầng số và chiến tranh nhận thức ngày càng có vai trò quan trọng. Đây không còn là những lĩnh vực riêng biệt mà có mối quan hệ đan xen, tác động và chi phối lẫn nhau.
Thực tế, một sự cố đối với hệ thống cáp quang biển có thể ảnh hưởng an ninh thông tin, kinh tế số và hoạt động chỉ huy, điều hành. Một cuộc tấn công mạng có thể tác động trực tiếp các hệ thống hạ tầng trọng yếu, quốc phòng, an ninh và đời sống xã hội. Trong khi đó, hoạt động của phương tiện bay không người lái đặt ra những vấn đề mới về quản lý, kiểm soát vùng trời, bảo vệ mục tiêu trọng yếu và chủ quyền quốc gia. Các hoạt động chiến tranh nhận thức cũng có thể tác động đến niềm tin xã hội, nền tảng tư tưởng và sự ổn định chính trị.
Thực tiễn đó cho thấy, bảo đảm an ninh quốc gia hiện nay không chỉ là bảo vệ lãnh thổ, vùng trời, vùng biển và các lợi ích quốc gia trên những địa bàn truyền thống, mà còn phải chủ động nhận diện, quản lý, kiểm soát và bảo vệ các không gian chiến lược mới, lĩnh vực mới; giữ vững chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán và lợi ích quốc gia, dân tộc trên tất cả các không gian có liên quan.
Báo cáo đề dẫn cũng đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy quốc phòng, phát triển nghệ thuật quân sự Việt Nam, xây dựng lực lượng và thế trận quốc phòng toàn dân gắn với thế trận an ninh nhân dân, đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong điều kiện tác chiến đa không gian, đa lĩnh vực và ứng dụng công nghệ cao.
Theo Thiếu tướng Nguyễn Văn Sáu, việc nghiên cứu, quán triệt và cụ thể hóa Nghị quyết số 22-NQ/TW có ý nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn, góp phần nâng cao năng lực dự báo, chủ động phòng ngừa, phát hiện, xử lý các nguy cơ, thách thức an ninh, không để đất nước bị động, bất ngờ trong mọi tình huống.
Trên tinh thần đó, tọa đàm tập trung vào hai nhóm vấn đề lớn: nhận diện các không gian chiến lược mới và những thách thức đối với bảo đảm an ninh quốc gia; đồng thời làm rõ yêu cầu về pháp lý, thể chế, tổ chức lực lượng và các giải pháp bảo đảm an ninh trên vùng trời tầm thấp, không gian mạng, không gian nhận thức.
Tại phiên thứ nhất, các tham luận đề cập đến cạnh tranh giữa các nước lớn trong những không gian chiến lược mới; định hướng đối ngoại nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia; bảo đảm an ninh không gian ngầm, công trình ngầm; an ninh biển trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược; bảo vệ lợi ích quốc gia, bảo đảm quốc phòng trong không gian vũ trụ.
Ở phiên thứ hai, các chuyên gia tập trung phân tích những vấn đề pháp lý liên quan hoạt động xâm nhập không phận bằng UAV quân sự trong thời bình theo Công ước Chicago năm 1944; bảo đảm an ninh, trật tự trên vùng trời tầm thấp trước sự phát triển của phương tiện bay không người lái; nguyên tắc chủ quyền quốc gia trong không gian mạng; chiến tranh nhận thức và yêu cầu bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
Vấn đề thực trạng hệ thống pháp luật, thể chế bảo đảm an ninh quốc gia trên các không gian chiến lược mới và kinh nghiệm quốc tế về tổ chức lực lượng bảo vệ các không gian này cũng được đặt ra, qua đó góp phần nhận diện những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện.
Từ bảo vệ từng không gian riêng lẻ đến bảo vệ tổng thể, liên thông
Phát biểu kết luận tọa đàm, Thượng tá Nguyễn Quang Chiến khái quát năm nội dung trọng tâm được làm rõ qua các tham luận.

Thượng tá, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quang Chiến, Phó Cục trưởng Cục Khoa học, Chiến lược và Lịch sử Công an, phát biểu kết luận tọa đàm. (Ảnh: LÊ HIẾU)
Trước hết, các ý kiến thống nhất nhận thức rằng không gian vũ trụ, vùng trời tầm thấp, biển và đại dương, không gian ngầm không tồn tại tách rời mà có mối liên hệ chặt chẽ, trong đó phần lớn được kết nối và điều khiển thông qua không gian mạng. Một sự cố tại một không gian có thể nhanh chóng tác động đến các không gian khác, từ vấn đề kỹ thuật chuyển thành vấn đề kinh tế, xã hội, thậm chí ảnh hưởng đến hoạt động đối ngoại.
Điều này đặt ra yêu cầu thay đổi tư duy bảo vệ an ninh quốc gia: từ cách tiếp cận từng nguy cơ, từng lĩnh vực riêng lẻ sang bảo vệ tổng thể hệ thống, dựa trên quản trị rủi ro và dữ liệu. Thay vì chỉ tập trung xử lý khi sự cố xảy ra, các cơ quan chức năng cần tăng cường khả năng nhận diện những mối liên hệ, điểm phụ thuộc và nguy cơ lan truyền giữa các hạ tầng, không gian chiến lược.
Một nội dung đáng chú ý khác là những hình thái xâm phạm an ninh quốc gia ngày càng đa dạng, phức tạp. Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn đang mở rộng lên không gian vũ trụ, xuống đáy biển và trên không gian mạng. Nhiều hoạt động diễn ra dưới ngưỡng xung đột vũ trang, thông qua lực lượng chấp pháp, tàu khảo sát, tàu quân sự hoặc phương tiện bay không người lái, khiến việc nhận diện và xử lý trở nên khó khăn.
Trong những tình huống này, yêu cầu đặt ra là phải có phương án ứng phó phù hợp, vừa bảo vệ vững chắc chủ quyền, lợi ích quốc gia, vừa kiểm soát nguy cơ leo thang căng thẳng. Nếu phản ứng thiếu cân nhắc có thể làm phát sinh những diễn biến phức tạp; ngược lại, thiếu kiên quyết sẽ tạo điều kiện để hành vi xâm phạm tiếp diễn.
Đối với bảo vệ hạ tầng trọng yếu, các tham luận nhấn mạnh cần đánh giá năng lực tiếp cận, độ tin cậy và khả năng duy trì hoạt động khi xảy ra gián đoạn, thay vì chỉ nhìn nhận vấn đề qua việc sở hữu công nghệ hay hạ tầng. Việc sở hữu vệ tinh chưa đồng nghĩa với làm chủ toàn bộ không gian vũ trụ; tương tự, sử dụng dịch vụ nước ngoài không nhất thiết đồng nghĩa với mất quyền chủ động nếu kiểm soát được điều kiện cung cấp và có phương án thay thế.
Với hệ thống cáp quang biển, trạm cập bờ và các công trình ngầm, thách thức còn đến từ việc hạ tầng thuộc phạm vi quản lý của nhiều chủ thể khác nhau. Vì vậy, bảo vệ các công trình này đòi hỏi cơ chế quản lý, giám sát và phối hợp liên ngành, nhất là giữa Bộ Công an, Bộ Quốc phòng và Bộ Ngoại giao.
Hoàn thiện thể chế, bảo vệ hạ tầng trọng yếu
Một vấn đề được đặc biệt quan tâm tại tọa đàm là hệ thống pháp luật, thể chế bảo đảm an ninh quốc gia trên các không gian chiến lược mới còn những khoảng trống cần được nghiên cứu, hoàn thiện.
Theo các ý kiến được nêu tại tọa đàm, pháp luật hiện hành chủ yếu điều chỉnh theo từng ngành, lĩnh vực. Pháp luật về phòng thủ, phòng không nhân dân điều chỉnh các vấn đề liên quan vùng trời tầm thấp; pháp luật về biển và viễn thông điều chỉnh hệ thống cáp quang biển; pháp luật về quy hoạch, xây dựng điều chỉnh các công trình ngầm. Trong khi đó, hoạt động và không gian vũ trụ chưa có luật chuyên ngành tương ứng.
Thực trạng này đặt ra yêu cầu rà soát, bổ sung và hoàn thiện hệ thống pháp luật, bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất, đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước và bảo vệ lợi ích quốc gia trên các không gian mới. Việc thể chế hóa Nghị quyết số 22-NQ/TW cần gắn với đặc điểm của từng không gian, đồng thời tính đến mối quan hệ liên thông giữa các lĩnh vực.
Từ những vấn đề được phân tích, Thượng tá Nguyễn Quang Chiến đề nghị tiếp tục nghiên cứu, tham mưu năm nhóm nhiệm vụ trọng tâm.
Thứ nhất, thống nhất và hoàn thiện nhận thức lý luận về các không gian chiến lược mới, từ khái niệm, phạm trù không gian chiến lược, hạ tầng trọng yếu đến tình huống khủng hoảng, kịch bản chiến lược và cơ chế kích hoạt các biện pháp bảo vệ. Các cơ quan chiến lược của ba Bộ cần phối hợp xây dựng hệ thống khái niệm, tiêu chí và luận cứ khoa học, phục vụ công tác tham mưu hoạch định chính sách.
Thứ hai, gắn việc xây dựng danh mục hạ tầng trọng yếu với đánh giá mức độ phụ thuộc, bảo đảm an ninh và tự chủ công nghệ. Theo định hướng được nêu tại Tọa đàm, cần ưu tiên nghiên cứu đối với hệ thống cáp quang biển và trạm cập bờ. Đây là hạ tầng có ý nghĩa quan trọng đối với kết nối thông tin quốc gia, trong bối cảnh định hướng phát triển đến năm 2030 đặt mục tiêu có tối thiểu 15 tuyến cáp quang biển. Cùng với việc xác định các hạ tầng trọng yếu, cần đánh giá mức độ phụ thuộc lẫn nhau, giới hạn an toàn và phương án dự phòng khi xảy ra sự cố.
Thứ ba, đưa yêu cầu an ninh, quốc phòng vào ngay từ khâu đầu tư, thiết kế, cấp phép và vận hành các công trình, dịch vụ thuộc lĩnh vực mới. Trong đó, cần sơ kết việc thí điểm dịch vụ vệ tinh quỹ đạo tầm thấp để rút ra những nguyên tắc có thể áp dụng rộng hơn, như điều kiện an ninh trong giấy phép, vị trí đặt hạ tầng điều khiển, trạm cổng, nơi lưu trữ dữ liệu, cơ chế giám sát liên ngành và nghĩa vụ thông báo sự cố của doanh nghiệp.
Thứ tư, nâng cao năng lực giám sát, cảnh báo sớm thông qua xây dựng và kết nối liên thông hệ thống cơ sở dữ liệu liên ngành. Đây là nền tảng để thực hiện mục tiêu đến năm 2030 hoàn thiện hệ thống giám sát rủi ro, cảnh báo sớm về an ninh theo định hướng Nghị quyết số 22-NQ/TW. Cùng với đó, cần quan tâm phát triển công nghiệp an ninh, công nghiệp quốc phòng theo hướng tự chủ, lưỡng dụng, hiện đại; tăng cường đào tạo nguồn nhân lực và nghiên cứu xây dựng chương trình bồi dưỡng chung giữa ba ngành.
Thứ năm, chủ động tham gia xây dựng thể chế, luật lệ quốc tế và thúc đẩy hợp tác đa phương, hợp tác khu vực. Việt Nam cần xác định rõ quan điểm, mức độ tham gia đối với từng không gian chiến lược, nhất là những vấn đề về chủ quyền quốc gia trên không gian mạng, phương tiện bay không người lái xâm nhập không phận, quy chế pháp lý của cáp và đường ống ngầm theo Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982.
Đáng chú ý, việc nghiên cứu quy trình phối hợp điều tra, xử lý hành vi làm hư hỏng cáp, đường ống ngầm do tàu nước ngoài gây ra tại vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa cũng được đặt ra. Cùng với đó là yêu cầu phát huy vai trò trung tâm của ASEAN, tăng cường thống nhất lập trường với các quốc gia đang phát triển, các quốc gia tầm trung nhằm bảo vệ tốt hơn lợi ích quốc gia, dân tộc trong quá trình xây dựng các quy tắc, thể chế quốc tế.
Kết hợp phát triển với bảo đảm an ninh, quốc phòng

Các đại biểu tham dự tọa đàm. (Ảnh: LÊ HIẾU)
Một thông điệp xuyên suốt được các ý kiến tại tọa đàm thống nhất là quan điểm “phát triển đến đâu, an ninh đến đó”, không đánh đổi an ninh lấy tăng trưởng. Tuy nhiên, bảo đảm an ninh cũng không đồng nghĩa với áp dụng các yêu cầu quản lý cứng nhắc, làm cản trở phát triển kinh tế - xã hội và đổi mới sáng tạo.
Theo Thượng tá Nguyễn Quang Chiến, cần tránh cả hai khuynh hướng: buông lỏng quản lý an ninh, quốc phòng để đổi lấy tốc độ khai thác; hoặc đặt ra những yêu cầu an ninh, quốc phòng thiếu linh hoạt, gây cản trở quá trình phát triển. Thay vào đó, các yêu cầu bảo đảm an ninh cần được tích hợp ngay từ khâu hoạch định chính sách, thiết kế, cấp phép đến vận hành.
Đây cũng là vấn đề có ý nghĩa thực tiễn trong bối cảnh nhiều lĩnh vực công nghệ mới đang phát triển nhanh, tạo ra cơ hội lớn cho phát triển đất nước nhưng đồng thời cũng làm xuất hiện những rủi ro mới. Việc chủ động nhận diện, kiểm soát rủi ro ngay từ đầu sẽ giúp vừa bảo vệ lợi ích quốc gia, vừa tạo điều kiện cho hoạt động đầu tư, nghiên cứu, ứng dụng khoa học, công nghệ.
Thượng tá Nguyễn Quang Chiến đề nghị Ban Tổ chức tổng hợp đầy đủ ý kiến của các chuyên gia, nhà khoa học, hoàn thiện báo cáo trình lãnh đạo ba Bộ, làm cơ sở tham mưu, đề xuất các định hướng, giải pháp bảo đảm an ninh, quốc phòng và lợi ích quốc gia, dân tộc trên các không gian chiến lược mới.
Thượng tá Nguyễn Quang Chiến cũng ghi nhận, biểu dương tinh thần trách nhiệm, sự sáng tạo của đội ngũ cán bộ, đoàn viên, nhà khoa học trẻ thuộc ba đơn vị; đồng thời kỳ vọng lực lượng này tiếp tục phát huy vai trò tiên phong trong nghiên cứu, tham mưu và phối hợp thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, đối ngoại.
Tọa đàm góp phần nhận diện những vấn đề mới, bổ sung luận cứ khoa học phục vụ nghiên cứu, tham mưu hoạch định chủ trương, chính sách và cụ thể hóa Nghị quyết số 22-NQ/TW về Chiến lược an ninh quốc gia. Những nội dung được đặt ra cũng cho thấy yêu cầu cấp thiết phải chủ động bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa; phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị và toàn dân; kết hợp chặt chẽ quốc phòng, an ninh, đối ngoại với phát triển kinh tế - xã hội, giữ vững độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ, bảo vệ Đảng, Nhà nước, Nhân dân và lợi ích quốc gia, dân tộc trong tình hình mới.
