Chủ động ứng phó El Niño: Không để thiếu nước trở thành khủng hoảng

El Niño kéo dài, bài toán điều hành nguồn nước cấp thiết

Theo cảnh báo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hiện tượng El Niño đang diễn biến theo chiều hướng mạnh, có khả năng kéo dài đến đầu mùa hè năm 2027, làm gia tăng nguy cơ thiếu hụt nguồn nước trên nhiều khu vực. Không chỉ tác động đến sản xuất nông nghiệp, tình trạng này còn đặt ra sức ép đối với cấp nước sinh hoạt, hoạt động công nghiệp và bảo đảm an ninh năng lượng.

Nhiều khả năng El Niño còn kéo dài đến những tháng đầu mùa hè năm 2027.

Thông tin từ Cục Khí tượng Thủy văn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho thấy, trong thời kỳ tháng 10-12/2026, xác suất El Niño duy trì cường độ rất mạnh lên tới 98%. Trong các tháng 1-3/2027, hiện tượng này tiếp tục duy trì cường độ rất mạnh, dù có khả năng giảm dần. Nhiều khả năng El Niño còn kéo dài đến những tháng đầu mùa hè năm 2027.

Nguy cơ hạn hán, xâm nhập mặn trên diện rộng được dự báo bắt đầu từ đầu mùa khô 2026-2027, khoảng tháng 11/2026 và có thể kéo dài đến tháng 9/2027, tùy từng khu vực. Đáng chú ý, tác động của El Niño đã thể hiện qua diễn biến nguồn nước từ giữa năm 2026. Theo bà Nguyễn Thị Phương Hoa, Trưởng phòng Lưu vực sông Nam Trung Bộ, Cục Quản lý tài nguyên nước (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), trong tháng 6-8/2026, dòng chảy trên hầu hết sông, suối thuộc 12 lưu vực sông lớn thấp hơn trung bình nhiều năm từ 11-75%. Đến tháng 9, dù một số lưu vực xuất hiện mưa lũ, dòng chảy nhìn chung vẫn thiếu hụt.

Dự báo, hạn hán và xâm nhập mặn có thể ảnh hưởng trên diện rộng tại Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Đồng bằng sông Cửu Long, Đông Nam Bộ và Bắc Trung Bộ. Tổng diện tích cây trồng có nguy cơ bị ảnh hưởng vào thời điểm cao điểm ước khoảng 424.800-502.300 ha. Riêng Đồng bằng sông Cửu Long có khoảng 85.800 ha lúa đông xuân, 120.000 ha diện tích lúa - tôm và 45.000 ha cây ăn trái nằm trong vùng nguy cơ.

Tại hội thảo “Đưa Luật Tài nguyên nước vào cuộc sống: Chủ động nguồn nước, điều hòa và vận hành hiệu quả”, các chuyên gia nhận định mùa khô 2026-2027 sẽ là phép thử quan trọng đối với năng lực điều hành tài nguyên nước theo Luật Tài nguyên nước. TS. Nguyễn Ngọc Hà, Phó Tổng giám đốc Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia, cho rằng đợt El Niño 2026-2027 là phép thử khắc nghiệt đầu tiên đối với toàn bộ chuỗi điều hành theo Luật Tài nguyên nước. Theo ông Hà, cần thực hiện đồng bộ bốn nhiệm vụ: chủ động điều hành theo kịch bản; kết nối chặt chẽ kịch bản nguồn nước với lịch mùa vụ và kế hoạch cấp nước; phối hợp vận hành liên hồ đa mục tiêu; ưu tiên nước sinh hoạt và duy trì dòng chảy tối thiểu.

Ở góc độ quản lý lưu vực, vấn đề đáng quan tâm hiện nay là dữ liệu nguồn nước và cơ chế phối hợp giữa các đơn vị khai thác, sử dụng nước chưa thực sự đồng bộ. Bà Nguyễn Thị Phương Hoa cho biết, việc điều hòa, phân phối tài nguyên nước phải căn cứ vào quy hoạch tài nguyên nước, kịch bản nguồn nước, hiện trạng, nhu cầu và hạn ngạch khai thác, sử dụng nước. Để đưa các căn cứ này vào thực tiễn điều hành, cần có cơ sở dữ liệu đầy đủ và hệ thống công cụ hỗ trợ ra quyết định.

Theo đó, dữ liệu cần được tích hợp với các mô hình toán, phần mềm tính toán, hệ thống giám sát và quan trắc công trình khai thác, sử dụng nước trên nền tảng số. Khi thông tin được cập nhật thường xuyên, liên tục, cơ quan quản lý có thể điều chỉnh chế độ vận hành hồ chứa phù hợp với diễn biến thực tế, từng bước hướng tới điều hòa, phân phối nước theo thời gian thực.

Trong khi đó, Giáo sư Nguyễn Quốc Dũng, Hội Đập lớn và Phát triển nguồn nước Việt Nam, cho rằng ứng dụng khoa học công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) không còn là lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu cần thiết để nâng cao hiệu quả vận hành hồ chứa, liên hồ chứa và khai thác bền vững tài nguyên nước. Tuy nhiên, thực tế triển khai vẫn còn nhiều hạn chế. Hiện chỉ khoảng 17% hồ chứa được trang bị thiết bị khí tượng thủy văn chuyên dùng tự động. Dữ liệu còn phân tán, thiếu chuẩn kết nối thống nhất; năng lực ứng dụng công nghệ và hệ thống quy chuẩn kỹ thuật chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Giáo sư Nguyễn Quốc Dũng cũng chỉ ra, dù Việt Nam đã từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý, quá trình thể chế hóa chính sách còn chậm, cơ chế quản lý hồ thủy lợi và thủy điện trên cùng lưu vực sông vẫn thiếu đồng bộ. Từ thực tế này, ông đề xuất chuyển trọng tâm nghiên cứu từ thế mạnh riêng của từng đơn vị sang giải quyết các bài toán thực địa của từng lưu vực sông. Các chủ hồ thủy lợi, thủy điện cần chia sẻ dữ liệu quan trắc thời gian thực về trung tâm điều hành lưu vực sông, khắc phục tình trạng chia cắt thông tin giữa các ngành.

Chính phủ chỉ đạo chủ động từ sớm, tăng cường phối hợp liên ngành

Trước nguy cơ El Niño tiếp tục duy trì cường độ mạnh, ngày 30/10/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng ký Chỉ thị số 39/CT-TTg về tăng cường chủ động phòng, chống, ứng phó với các loại hình thiên tai do ảnh hưởng của El Niño năm 2026-2027. Chỉ thị yêu cầu các bộ, ngành, địa phương chủ động triển khai giải pháp phòng ngừa, ứng phó từ sớm, từ xa; không để bị động, bất ngờ trước diễn biến thiên tai. Trong đó, các địa phương phải rà soát, cập nhật phương án ứng phó theo kịch bản nguồn nước và thiên tai, kể cả những tình huống bất lợi hơn dự báo; xác định rõ khu vực có nguy cơ cao, nguồn lực và trách nhiệm thực hiện đến cấp xã.

Đáng chú ý, Chính phủ đặt yêu cầu ưu tiên bảo đảm nước sinh hoạt, y tế và các nhu cầu thiết yếu của người dân; thường xuyên kiểm kê nguồn nước tại hồ chứa, hệ thống thủy lợi, công trình cấp nước sạch; chủ động xây dựng phương án dự phòng và kết nối, hỗ trợ giữa các hệ thống. Đối với sản xuất nông nghiệp, các địa phương phải tính toán khả năng cấp nước cho cả mùa khô 2026-2027 để điều chỉnh thời vụ, cơ cấu cây trồng và diện tích canh tác; không bố trí sản xuất tại những khu vực không bảo đảm nguồn nước.

Một nội dung quan trọng khác là yêu cầu phối hợp điều hành hồ chứa thủy điện, thủy lợi. Bộ Nông nghiệp và Môi trường được giao chủ trì, phối hợp với Bộ Công Thương, Tập đoàn Điện lực Việt Nam, các địa phương và chủ hồ thủy điện thống nhất phương án vận hành, hài hòa yêu cầu cấp nước sinh hoạt, sản xuất, phát điện và phòng, chống lũ. Trong khi đó, Bộ Công Thương có trách nhiệm xây dựng phương án huy động các nguồn điện phù hợp khi lượng nước về hồ thủy điện suy giảm, đồng thời bảo đảm cung cấp điện ổn định cho các trạm bơm, công trình cấp nước và hoạt động phòng, chống thiên tai.

Chỉ thị số 39/CT-TTg cũng đặt ra trách nhiệm của các bộ, ngành trong bảo đảm nguồn lực, hạ tầng và năng lực ứng phó. Bộ Xây dựng chỉ đạo các đơn vị cấp nước chủ động nguồn dự phòng, tăng cường kết nối hạ tầng và giảm thất thoát. Bộ Tài chính phối hợp tham mưu kinh phí, hàng dự trữ quốc gia cho các nhiệm vụ cấp bách. Các địa phương phải chủ động bố trí ngân sách, thường xuyên kiểm tra, đôn đốc và phân công rõ trách nhiệm thực hiện.

El Niño 2026-2027 không chỉ là phép thử đối với khả năng chống chịu của các ngành kinh tế trước biến động khí hậu, mà còn là phép thử năng lực thực thi chính sách và quản trị tài nguyên nước. Khi nguồn nước ngày càng chịu nhiều sức ép, điều cần thiết không chỉ là có thêm công trình tích trữ hay thiết bị quan trắc, mà phải hình thành được cơ chế điều hành thống nhất, dữ liệu thông suốt và sự phối hợp thực chất giữa các ngành, địa phương.

Chủ động ứng phó vì thế không thể chỉ dừng ở những phương án trên giấy. Dự báo phải đi trước một bước, dữ liệu phải được chia sẻ, hồ chứa phải được vận hành theo lợi ích tổng thể của lưu vực và phương án cung ứng điện phải tính đến kịch bản thủy điện thiếu nước. Đó cũng là điều kiện để giảm thiểu thiệt hại, bảo đảm sinh kế người dân, duy trì sản xuất và giữ vững an ninh nguồn nước, năng lượng trong mùa khô 2026-2027.