Phát huy giá trị Phật giáo Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới

Toàn cảnh Hội thảo khoa học “Vai trò của Phật giáo Việt Nam trong kỷ nguyên mới”

Tham dự hội thảo có các đồng chí: Phạm Tất Thắng, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Bí thư Đảng ủy Dân vận, Mặt trận và các đoàn thể Trung ương; GS.TS. Lê Văn Lợi, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, cùng hơn 200 đại biểu đại diện các ban, bộ, ngành, các nhà khoa học và chư tôn đức Tăng Ni. Hội thảo nhận được gần 150 tham luận của chư tôn đức và các nhà khoa học trong cả nước.

Khẳng định vai trò và nguồn lực của Phật giáo trong xã hội đương đại

Phát biểu khai mạc hội thảo, đồng chí Phạm Tất Thắng, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Bí thư Đảng ủy Dân vận, Mặt trận và các đoàn thể Trung ương cho biết, Đảng và Nhà nước ta luôn xác định công tác tôn giáo có ý nghĩa chiến lược trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước; nhất quán tôn trọng, bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của mọi người dân, bảo đảm sự bình đẳng giữa người theo và không theo tôn giáo.

Báo cáo chính trị Đại hội XIV của Đảng tiếp tục khẳng định yêu cầu vận động, đoàn kết, tập hợp các tổ chức tôn giáo, chức sắc, tín đồ, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Luật Tín ngưỡng, tôn giáo được sửa đổi, bổ sung và Quốc hội thông qua ngày 23/4/2026, bắt đầu có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, trong đó có các quy định mới về hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo trên không gian mạng và đơn giản hóa thủ tục hành chính.

Đồng chí Phạm Tất Thắng, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Bí thư Đảng ủy Dân vận, Mặt trận và các đoàn thể Trung ương phát biểu

Với vai trò nòng cốt trong tập hợp, xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc, Đảng ủy Dân vận, Mặt trận và các đoàn thể Trung ương cùng Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cam kết tiếp tục phối hợp chặt chẽ với Giáo hội Phật giáo Việt Nam; lắng nghe, phản ánh kịp thời tâm tư, nguyện vọng chính đáng của chư tôn đức, Tăng Ni, Phật tử đến Đảng, Nhà nước; giám sát việc thực hiện các chính sách, pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo và phản biện xã hội đối với các chính sách có liên quan.

Để hội thảo đạt được những kết quả thiết thực, đồng chí Phạm Tất Thắng cũng đề xuất 5 nhóm vấn đề trọng tâm để các đại biểu cùng trao đổi, thảo luận.

Phát biểu đề dẫn hội thảo, GS.TS. Lê Văn Lợi, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam khẳng định, trong đời sống đương đại, Phật giáo Việt Nam đang sở hữu nhiều tiềm năng to lớn, có thể đóng góp tích cực cho sự nghiệp phát triển đất nước. Những tiềm năng ấy được thể hiện trên nhiều phương diện, từ nguồn lực con người và mạng lưới tổ chức đến các giá trị tư tưởng, đạo đức, văn hóa; từ hoạt động từ thiện, an sinh xã hội đến giáo dục và hội nhập quốc tế.

Bên cạnh những tiềm năng và lợi thế đó, Phật giáo Việt Nam cũng đang phải đối diện với không ít thách thức. Công cuộc chuyển đổi số và toàn cầu hóa đang làm biến đổi sâu sắc cấu trúc xã hội, lối sống và nhu cầu tinh thần của con người. Đội ngũ Tăng Ni, nhất là đội ngũ có trình độ cao về Phật học, khoa học xã hội, năng lực công nghệ, quản trị và ngoại ngữ, vẫn chưa thực sự đáp ứng đầy đủ yêu cầu đặt ra.

GS.TS. Lê Văn Lợi, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phát biểu

Đặc biệt, trong bối cảnh mạng xã hội và công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển nhanh chóng, vẫn còn xuất hiện những biểu hiện thương mại hóa, lệch chuẩn trong tu tập và thực hành Phật giáo. Cùng với đó là hiện tượng lợi dụng danh nghĩa Phật giáo để trục lợi, phát tán thông tin sai lệch, gây ảnh hưởng đến uy tín của Giáo hội và niềm tin của xã hội.

Xuất phát từ những yêu cầu cả về lý luận và thực tiễn, hội thảo đặt mục tiêu làm rõ vai trò của Phật giáo Việt Nam trong kỷ nguyên mới của dân tộc, từ đó đề xuất những giải pháp thiết thực nhằm phát huy hiệu quả các giá trị Phật giáo, đóng góp vào sự phát triển mạnh mẽ, bao trùm, bền vững và nhân văn của đất nước.

Phát huy tư tưởng hòa hợp và các giá trị nhân văn của Phật giáo

Với tham luận “Tư tưởng hòa hợp của Phật giáo và giá trị thực tiễn đối với chính sách đại đoàn kết dân tộc của Việt Nam”, Hòa thượng Thích Gia Quang, Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Viện trưởng Phân viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam tại Hà Nội cho rằng, trong giai đoạn phát triển mới của đất nước, điều cần thiết không chỉ là tiếp tục khẳng định vai trò của Phật giáo, mà quan trọng hơn là tích cực khai thác, ứng dụng những giá trị cao đẹp của Phật giáo vào đời sống.

Trải qua quá trình hình thành và phát triển, Phật giáo Việt Nam đã hun đúc nên hệ thống tư tưởng nhân văn sâu sắc, trong đó hòa hợp giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Không chỉ là nguyên tắc tổ chức nội bộ Tăng đoàn, hòa hợp còn là triết lý sống, phương châm ứng xử giữa con người với con người, giữa cộng đồng với cộng đồng.

Hòa thượng Thích Gia Quang, Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Viện trưởng Phân viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam tại Hà Nội

Nền tảng của tư tưởng này được thể hiện qua giáo lý Lục hòa, bao quát các phương diện từ hành động, lời nói, tâm ý đến quy tắc ứng xử, nhận thức và lợi ích vật chất. Các nguyên tắc cùng chung sống hòa ái, nói năng ôn hòa, giữ thiện chí, tuân thủ chuẩn mực chung, trao đổi để đạt nhận thức thống nhất và chia sẻ lợi ích công bằng đều mang ý nghĩa thiết thực đối với việc xây dựng cộng đồng.

Hòa thượng Thích Gia Quang lưu ý, hòa hợp không đồng nghĩa với xóa bỏ mọi khác biệt về quan điểm, cá tính, càng không phải là sự thỏa hiệp với những điều sai trái. Sự hòa hợp bền vững phải được xây dựng trên nền tảng giới luật và chính kiến, gắn với tinh thần tôn trọng lẫn nhau, tự giác và biết đặt lợi ích chung lên trên lợi ích riêng.

Từ góc nhìn thực tiễn, tham luận cũng chỉ ra những thách thức đặt ra bởi sự phân hóa xã hội, cùng nguy cơ lan truyền thông tin sai lệch, kích động chia rẽ trên mạng xã hội. Thực tế này đòi hỏi phải phát huy mạnh mẽ hơn nữa tư tưởng hòa hợp, đồng thời nâng cao hiệu quả truyền thông Phật giáo, kịp thời đính chính những thông tin sai lệch, củng cố niềm tin của Tăng Ni, Phật tử và cộng đồng.

Cùng với đó, Giáo hội cần tiếp tục phát huy vai trò kết nối giữa các hệ phái, địa phương, giữa Tăng Ni và Phật tử; tăng cường đối thoại, lắng nghe, giải quyết những vấn đề phát sinh trên tinh thần Lục hòa, qua đó tạo sự thống nhất trong nhận thức và hành động.

Các đại biểu tham dự hội thảo

Từ những vấn đề đạo đức đặt ra trong thời đại công nghệ, với tham luận “Đạo đức Phật giáo và trí tuệ nhân tạo”, Thượng tọa, Tiến sĩ Thích Đồng Thành, Ủy viên Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Ủy viên Thường trực Ban Giáo dục Phật học Trung ương, Phó Viện trưởng Học viện Phật giáo Việt Nam tại Huế bày tỏ sự lo lắng trước những nghịch lý lớn mà trí tuệ nhân tạo đang đặt ra đối với nhân loại.

Theo Thượng tọa, đạo đức Phật giáo không cung cấp một bộ “điều luật AI” được tiên tri từ hơn hai nghìn năm trước. Do vậy, việc cố tìm kiếm những câu kinh trực tiếp đề cập đến thuật toán, chatbot hay robot là điều xa vời và không hợp lý. Giá trị của Phật giáo nằm ở chiều sâu tư tưởng, khi cung cấp một phương pháp quán chiếu về con người, hành động và khổ đau.

Thượng tọa, Tiến sĩ Thích Đồng Thành cũng khẳng định, giáo lý Tứ Diệu đế nhắc nhở rằng công nghệ phải bắt đầu từ việc nhận diện khổ đau, thay vì chỉ say mê những khả năng hướng ngoại và khám phá thế giới mênh mông. Nguyên lý Nghiệp và Bát Chính đạo chỉ ra rằng đạo đức bao gồm nhận thức, động cơ, lời nói, hành động, sinh kế và sự tu dưỡng tâm thức. Đây chính là những nền tảng quan trọng để thiết lập các giá trị bình an và hạnh phúc.

Bởi vậy, để giữ gìn chính mình trước những tác động của AI và công nghệ hiện đại, mỗi người cần biết nhận diện, vận dụng các nguyên tắc đạo đức trong đời sống, từ đó tránh xa những sai lầm và hướng đến việc sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm.

250 đại biểu đại diện các ban, bộ, ngành Trung ương, các nhà khoa học và chư tôn đức Tăng Ni tham dự hội thảo

Tiếp cận vai trò của Phật giáo Việt Nam trong kỷ nguyên mới từ phương diện văn hóa và phát triển con người, GS.TSKH. Vũ Minh Giang, Đại học Quốc gia Hà Nội chia sẻ, các giá trị từ bi, trí tuệ, trung thực, vị tha và trách nhiệm xã hội của Phật giáo có ý nghĩa thiết thực trong việc bồi dưỡng nhân cách, ý thức công dân và tinh thần cống hiến.

Trước những thách thức về đạo đức, lối sống trong quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế thị trường, những giá trị này góp phần củng cố nền tảng tinh thần, tạo thêm động lực cho sự phát triển bền vững.

Tinh thần nhập thế của Phật giáo còn được thể hiện sinh động qua các hoạt động hỗ trợ người nghèo, chăm sóc trẻ em có hoàn cảnh khó khăn, người khuyết tật, cứu trợ nạn nhân thiên tai và giúp đỡ đồng bào vùng sâu, vùng xa. Những hoạt động ấy không chỉ góp phần chia sẻ khó khăn về vật chất mà còn lan tỏa lòng nhân ái, tinh thần tương thân tương ái và trách nhiệm đối với cộng đồng.

Cùng với đó, các khóa tu mùa hè, chương trình giáo dục kỹ năng sống tại nhiều cơ sở Phật giáo cũng góp phần bồi dưỡng nhân cách, định hướng những giá trị sống tích cực cho thanh thiếu niên.

Trong tiến trình hội nhập quốc tế, Phật giáo tiếp tục phát huy vai trò là cầu nối văn hóa giữa Việt Nam với thế giới. Việc Việt Nam đăng cai Đại lễ Vesak Liên hợp quốc vào các năm 2008, 2014, 2019 và 2025 đã góp phần khẳng định uy tín của Phật giáo Việt Nam, đồng thời quảng bá hình ảnh đất nước hòa bình, thân thiện và giàu bản sắc văn hóa đến bạn bè quốc tế.

Đổi mới giáo dục Phật giáo, gắn đào tạo với thực tiễn phụng sự

Hội thảo diễn ra trong không khí khẩn trương, nghiêm túc, với bảy tham luận tiêu biểu được trình bày, tập trung vào những vấn đề cốt lõi gắn với vai trò của Phật giáo trong lịch sử dân tộc và trong kỷ nguyên mới.

Qua các tham luận, những giá trị tư tưởng và tinh thần nhập thế của Phật giáo Việt Nam tiếp tục được nhìn nhận, làm sáng tỏ từ nhiều góc độ. Đặc biệt, tinh thần tôn trọng đạo của Đức vua – Phật hoàng Trần Nhân Tông, tinh thần nhập thế, gắn đạo với đời của Phật giáo Trúc Lâm vẫn còn nguyên giá trị, đồng thời gợi mở nhiều định hướng có ý nghĩa đối với giai đoạn phát triển mới của đất nước.

Hòa thượng, Tiến sĩ Thích Thanh Quyết, Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Trưởng ban Giáo dục Phật giáo Trung ương, Viện trưởng Học viện Phật giáo Việt Nam phát biểu kết luận hội thảo

Phát biểu kết luận hội thảo, Hòa thượng, Tiến sĩ Thích Thanh Quyết, Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Trưởng ban Giáo dục Phật giáo Trung ương, Viện trưởng Học viện Phật giáo Việt Nam đánh giá cao chất lượng các tham luận, đồng thời khẳng định những nội dung được trao đổi tại hội thảo đã góp phần làm sáng rõ nhiều phương diện về vai trò của Phật giáo trong kỷ nguyên mới.

Trong đó, nổi bật là những giá trị bền vững của di sản văn hóa và đạo đức Phật giáo đối với việc xây dựng con người Việt Nam. Phật giáo không chỉ là tài sản của quá khứ mà còn là nguồn lực nội sinh quý báu, có khả năng đóng góp tích cực cho sự phát triển văn hóa, đạo đức và nhân cách con người trong xã hội đương đại.

Từ những kết quả đạt được tại hội thảo, Hòa thượng, Tiến sĩ Thích Thanh Quyết đã nêu một số định hướng quan trọng đối với sự phát triển của Phật giáo Việt Nam trong giai đoạn tiếp theo.

Thứ nhất, Giáo hội Phật giáo Việt Nam tiếp tục kiên định đường hướng “Đạo pháp – Dân tộc – Chủ nghĩa xã hội”, phát huy truyền thống “hộ quốc an dân, hòa quang đồng trần”, góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, đóng góp tích cực vào kỷ nguyên mới – kỷ nguyên phát triển, vươn mình của đất nước.

Thứ hai, đẩy mạnh đổi mới giáo dục Phật giáo theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, gắn đào tạo với thực tiễn phụng sự. Trong đó, chú trọng bồi dưỡng đội ngũ Tăng Ni có đạo hạnh, trình độ chuyên môn, năng lực quản trị, ngoại ngữ và các kỹ năng cần thiết để thích ứng với những yêu cầu của thời đại số.

Thứ ba, tiếp tục phát huy những giá trị đạo đức, văn hóa của Phật giáo trong xây dựng con người Việt Nam, xây dựng đời sống văn hóa lành mạnh, văn minh; đồng thời thúc đẩy các hoạt động từ thiện, an sinh xã hội, bảo vệ môi trường và chăm sóc sức khỏe cộng đồng, góp phần vào sự phát triển chung của quốc gia, dân tộc.

Thứ tư, tăng cường hợp tác giữa Giáo hội Phật giáo Việt Nam với Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, các viện nghiên cứu, trường học và những đơn vị liên quan, qua đó phát huy hiệu quả hơn nữa nguồn lực tri thức, nghiên cứu khoa học và những giá trị nhân văn của Phật giáo trong đời sống xã hội.