Chuẩn bị cho công cuộc tiếp quản Thủ đô

“Nhiệm vụ rất quan trọng và nặng nề”

Ngay sau khi Hiệp định Genève về đình chỉ chiến sự ở Việt Nam được ký kết, ngày 25/7/1954, Trung ương Đảng ra Lời kêu gọi toàn Đảng, toàn quân, toàn dân, chỉ rõ nhiệm vụ của cách mạng trong giai đoạn mới, trong đó việc tiếp quản các thành thị lớn ở miền Bắc mới giải phóng, trong đó có Hà Nội là một nhiệm vụ quan trọng trước mắt. Kết thúc 80 ngày chuẩn bị tập kết lực lượng, bàn giao và rút quân khỏi Hà Nội (kể từ sau ngày 21/7/1954) theo quy định của Hiệp định Genève, ngày 8/10/1954, quân Pháp đã phải để một đơn vị chủ lực của Quân đội nhân dân Việt Nam vào Hà Nội làm công tác chuẩn bị tiếp quản. Dù vậy, với sự giúp đỡ của đế quốc Mỹ, thực dân Pháp âm mưu phá hoại về mọi mặt, ngăn trở Chính phủ kháng chiến tiếp quản, giải phóng Thủ đô.

Ngay từ khi đang diễn ra Hội nghị Genève, ngày 1/7/1954, Trung ương Đảng đã ra Chỉ thị về công tác tiếp thu và quản lý các thành phố, thị trấn mới được giải phóng gửi Liên khu ủy 3, xác định đây là nhiệm vụ “quan trọng ngang với tác chiến và cũng là một công tác trọng tâm như tác chiến”, yêu cầu “cần phải nhận rõ vấn đề này mà xếp đặt công tác, bố trí cán bộ và lực lượng”.

Ngày 3/7/1954, Ban Bí thư ra Chỉ thị “kể việc bảo hộ các thành phố mới giải phóng”. Cùng với đó, Bộ Chính trị ra Nghị quyết chỉ rõ: “Việc tiếp quản các thành thị lớn và vùng nông thôn mới giải phóng là một nhiệm vụ rất quan trọng và nặng nề”.

Đặc biệt, ngày 19/9/1954, tại Đền Hùng, Phú Thọ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói chuyện và căn dặn cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn Quân Tiên phong (Đại đoàn 308) về nhiệm vụ tiếp quản Thủ đô. Người nêu rõ: Tám năm kháng chiến thắng lợi, quân đội và nhân dân ta có rất nhiều công lao, thành tích. Nhiệm vụ tiếp quản Thủ đô có ý nghĩa chính trị rất quan trọng,... Cho nên các cháu cần nhận rõ nhiệm vụ tiếp quản Thủ đô... phải thận trọng, chu đáo; tổ chức kỷ luật trong công tác và sinh hoạt phải nghiêm minh; giữ gìn trật tự, an ninh, bảo vệ tính mạng, tài sản của nhân dân; chống mọi hành động phá hoại…

Khẩn trương chỉ đạo chuẩn bị kỹ lưỡng về mọi mặt

Bởi “việc tiếp quản Hà Nội là một cuộc đấu tranh rất phức tạp trên nhiều mặt” nên các hoạt động chuẩn bị tiếp quản được triển khai tích cực, đặc biệt gấp rút ngay sau khi Hiệp định Genève có hiệu lực.

Cuối tháng 7/1954, Thành ủy Hà Nội chỉ thị thực hiện các giải pháp đấu tranh với địch để giữ gìn các nhà máy, xí nghiệp, công sở, giao thông; bảo vệ tính mạng, tài sản của nhân dân... chuẩn bị tốt mọi mặt cho việc tiếp quản Thủ đô.

Ngày 6/9/1954, Trung ương Đảng ra Nghị quyết thành lập Đảng ủy tiếp quản Thủ đô, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Bộ Chính trị và Ban Bí thư. Đồng chí Trần Quốc Hoàn, Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng làm Bí thư Thành ủy Hà Nội và trực tiếp làm Bí thư Đảng ủy tiếp quản Thủ đô.

Sáng 9/10/1954, Quân đội nhân dân Việt Nam theo nhiều đường, từ ngoại thành tiến vào tiếp quản Hà Nội. Trong ảnh: Quân Pháp rút đến đâu, Trung đoàn Thủ đô từ ô Cầu Giấy tiến vào tiếp quản đến đó. Ảnh: Tư liệu TTXVN

Ngày 12/9/1954, Hội đồng Chính phủ đã quyết nghị về vấn đề tổ chức tiếp quản Thủ đô, 8 chính sách và 10 điều kỷ luật đối với bộ đội, cán bộ và nhân viên khi vào thành phố tiếp quản. Đặc biệt, Hội đồng Chính phủ quyết nghị thành lập Ủy ban Quân chính và giao cho Ủy ban Quân chính thảo một kế hoạch đại cương việc tiếp quản Hà Nội; các Bộ cùng Ủy ban Quân chính xét lại kế hoạch tiếp quản, đặc biệt chú ý về tổ chức bộ máy và cán bộ phụ trách; các Ban Nội chính, Kinh tế, Văn hóa - Xã hội duyệt lại chính sách của mỗi ngành. “Trong thời kỳ tiếp quản, Ủy ban Quân chính Hà Nội là cơ quan lãnh đạo tối cao trong Hà Nội, thống nhất tập trung mọi quyền lãnh đạo đối với các ngành hoạt động” - quyết nghị của Hội đồng Chính phủ nêu rõ.

Để chỉ đạo công tác tiếp quản được thống nhất, ngày 17/9/1954, Hội đồng Chính phủ ra quyết nghị thành lập ủy ban Quân chính Hà Nội do Thiếu tướng Vương Thừa Vũ làm Chủ tịch, đồng chí Trần Duy Hưng làm Phó Chủ tịch. Ủy ban Quân chính là một hình thức tổ chức đặc biệt trong những ngày tiếp quản thành phố Hà Nội, tồn tại từ ngày 17/9 - 4/11/1954 “là cơ quan lãnh đạo tối cao trong Hà Nội, thống nhất tập trung mọi quyền lãnh đạo đối với các ngành hoạt động”, có nhiệm vụ tiếp quản các cơ quan, công sở do chính quyền Pháp và Bảo Đại bàn giao; sau đó, điều hành bộ máy thành phố hoạt động bình thường, không bị gián đoạn.

Cùng với đó, hàng trăm cán bộ các ngành của Trung ương được chọn đi học các lớp tiếp quản ở Việt Bắc và Liên khu III, đã tăng cường cho bộ máy tiếp quản thành phố. Trước đó, từ đầu tháng 8/1954, Bộ Tổng Tư lệnh và Bộ Tư lệnh Liên khu III tăng cường hơn 100 cán bộ quân đội cho 5 quận ngoại thành Hà Nội. Số cán bộ này nhanh chóng được triển khai xuống các địa phương phát động nhân dân xây dựng tự vệ làm nòng cốt giữ gìn an ninh, bảo vệ mùa màng và góp phần chuẩn bị địa bàn cho các đơn vị bộ đội vào tiếp quản Thủ đô. Lực lượng tự vệ được tổ chức ở hơn 110 trong tổng số 136 thôn, với 1.976 đội viên.

Để phòng thực dân Pháp, đế quốc Mỹ và các lực lượng phản động phá hoại, cũng như khắc phục hậu quả mà chúng có thể gây ra, Tổng Quân úy và Bộ Tổng Tư lệnh giao cho Đại đoàn 308 phối hợp Trung đoàn 57 cùng các đơn vị công an chuẩn bị sẵn sàng các phương án tiếp quản, chiến đấu và bảo vệ Thủ đô khi cần thiết. Theo kế hoạch được Bộ Tổng Tư lệnh phê duyệt, Đại đoàn 308 sẽ tiếp quản toàn bộ các khu vực nội thành và thị trấn Gia Lâm; Trung đoàn 57 sẽ tiếp quản thị xã Hà Đông và những xóm làng phía Tây, phía Nam thành phố Hà Nội.

Cũng để chuẩn bị cho công cuộc Tiếp quản Thủ đô, Đội Thanh niên xung phong tiếp quản Thủ đô được thành lập. Đội bao gồm khoảng hơn 300 đội viên là học sinh cuối cấp trung học phổ thông trong các trường trung học kháng chiến thuộc các tỉnh từ Thanh Hóa trở ra, được chia thành 30 phân đội với nhiệm vụ chính là hỗ trợ quân đội tiếp quản những cơ sở được bàn giao lại; tuyên truyền, giải thích cho nhân dân hiểu về chính sách tiếp quản của Đảng và Nhà nước ta, vạch trần những luận điệu phản tuyên truyền của địch; vận động thanh niên và nhân dân tích cực tham gia các hoạt động sôi nổi đón bộ đội và Ban quân quản về tiếp quản Thủ đô.

Để bảo đảm an ninh chính trị ở Thủ đô Hà Nội, bảo vệ an toàn cho các cơ quan Trung ương từ Việt Bắc trở về Hà Nội, ngày 21/9/1954, Bộ Quốc phòng, Tổng Tư lệnh ra Nghị định số 35, tổ chức Đại đoàn 350, có nhiệm vụ bảo vệ các cơ quan Trung ương Đảng, Chính phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh và các cơ sở chính trị, kinh tế quan trọng ở Thủ đô Hà Nội.

Sau nhiều ngày đấu tranh trên bàn đàm phán, ngày 30/9/1954, đại diện Chính phủ của hai bên đã ký Hiệp định chuyển giao Hà Nội về mặt quân sự; ngày 2/10/1954, ký tiếp hiệp định chuyển giao Hà Nội về hành chính.