Chuẩn hóa mã số vùng trồng thúc đẩy nông nghiệp hàng hóa

Người dân thu hoạch bưởi Diễn Đại Đồng, đang vào chính vụ, tỉnh Phú Thọ. Ảnh: Thanh Hải/TTXVN

Tổ chức lại vùng sản xuất

Những ngày giữa tháng 9/2026, tại các vùng chuyên canh bưởi, chuối ở xã Liên Châu, câu chuyện về mã số vùng trồng không còn chỉ là một bộ hồ sơ hay ký hiệu nhận diện trên giấy. Qua kiểm tra thực tế ngày 11/9, cơ quan chuyên môn ghi nhận người dân đã từng bước thay đổi phương thức canh tác, chuyển từ kinh nghiệm truyền thống sang quy trình VietGAP, sản xuất hữu cơ và quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp. Tại Tổ sản xuất Bưởi Ngọc Long, vùng trồng cơ bản tuân thủ quy trình kỹ thuật; tỷ lệ sâu bệnh được kiểm soát ở mức thấp nhờ chủ động áp dụng các biện pháp sinh học, hạn chế sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học.

Theo thống kê từ Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Phú Thọ, sau hợp nhất Phú Thọ hiện có 686 vùng trồng trọt tập trung đối với các sản phẩm chủ lực, tổng diện tích 82,8 nghìn ha, gồm 290 vùng lúa chất lượng cao, 115 vùng chè, 172 vùng bưởi, 38 vùng chuối và 61 vùng rau. Các vùng chuyên canh đã hình thành khá rõ, như chè tại Long Cốc, Minh Đài, Yên Kỳ; cây ăn quả tại Đoan Hùng, Cao Phong, Tân Lạc, Yên Trị; lúa chất lượng cao tại Tam Hồng, Vĩnh Tường, Phùng Nguyên, Bản Nguyên, Bình Phú, Liên Minh. Quy mô vùng sản xuất ngày càng rõ nét là tiền đề để áp dụng đồng bộ tiêu chuẩn, cơ giới hóa, công nghệ và liên kết tiêu thụ.

Xã Yên Trị có gần 984 ha cây ăn quả; trong đó, cây có múi 932 ha, riêng bưởi 912 ha; thu nhập từ trồng bưởi đạt khoảng 250-400 triệu đồng/ha/năm. Bên cạnh sản phẩm “Bưởi Yên Thủy” đã được chứng nhận, bưởi Diễn của Hợp tác xã Nông nghiệp Đại Đồng đạt OCOP 4 sao. Hiện 31 ha vùng trồng đã được cấp mã số xuất khẩu sang EU, Mỹ và New Zealand. Xã Yên Trị phấn đấu, đến năm 2030 nâng tỷ lệ diện tích bưởi đạt VietGAP, GlobalGAP lên 50%, đồng thời từng bước hình thành trung tâm sơ chế, đóng gói đạt chuẩn xuất khẩu.

Ông Bùi Huyên, Chủ tịch UBND xã Yên Trị cho biết, địa phương đang đẩy mạnh hỗ trợ người dân ứng dụng công nghệ số trong sản xuất và tiêu thụ nông sản; hướng dẫn các hộ, hợp tác xã sử dụng mạng xã hội, nền tảng thương mại điện tử để quảng bá sản phẩm, mở rộng thị trường. Qua đó, từng bước nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc, minh bạch thông tin sản phẩm và kết nối tiêu thụ, góp phần nâng cao giá trị nông sản địa phương.

Theo bà Nguyễn Việt Xuân, Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Phú Thọ, mã số vùng trồng được ví như “tấm vé thông hành” bắt buộc để nông sản đi ra thế giới. Nhưng để tấm vé ấy có giá trị lâu dài, việc duy trì và chuẩn hóa vùng trồng không thể chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý. Mỗi hộ tham gia vùng mã số phải cùng tuân thủ quy trình, ghi chép đầy đủ nhật ký sản xuất và thực hiện thống nhất các yêu cầu kỹ thuật. Chỉ khi kỷ luật sản xuất được duy trì ở toàn vùng, mã số mới thực sự trở thành nền tảng nâng chất lượng và uy tín nông sản.

Cùng với chuẩn hóa vùng nguyên liệu, chuyển đổi số đang trở thành một mắt xích quan trọng trong quá trình tổ chức lại sản xuất. Tại xã Đà Bắc, mô hình rau, củ, quả an toàn theo VietGAP được triển khai trên 1,5 ha với 15 nhà màng, nhà lưới kết hợp sản xuất ngoài trời, trạm quan trắc thời tiết IoT và hệ thống tưới thông minh…

Hoàn thiện chuỗi giá trị

Một vùng nguyên liệu được cấp mã sẽ khó tạo ra giá trị bền vững nếu sản xuất vẫn tách rời khâu sơ chế, chế biến, logistics và tiêu thụ. Vì vậy, tinh thần xuyên suốt trong định hướng mới của Phú Thọ là thu hút nhanh, mạnh doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn nhưng phải bảo đảm hài hòa lợi ích giữa doanh nghiệp, nông dân và xã hội. Tỉnh định hướng tìm kiếm nhà đầu tư chiến lược làm đầu tàu cho các sản phẩm nông nghiệp, đồng thời chuyển mạnh từ xây dựng “chuỗi cung ứng nông sản” sang phát triển “chuỗi giá trị ngành hàng”, ưu tiên hoàn chỉnh chuỗi giá trị cho các ngành hàng chủ lực.

Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi, vẫn còn nhiều khó khăn cần tháo gỡ, nhất là giao thông nội đồng, thủy lợi, kho bảo quản và cơ sở chế biến sau thu hoạch. Ngoài ra, liên kết chuỗi còn thiếu bền vững; thương hiệu của nhiều sản phẩm chưa mạnh; khả năng tiếp cận thị trường của hợp tác xã và hộ sản xuất còn hạn chế. Nguồn nhân lực phục vụ nông nghiệp hiện đại cũng chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu về kỹ thuật, quản trị sản xuất và chuyển đổi số. Những hạn chế này cho thấy mở rộng diện tích vùng hàng hóa mới chỉ là bước đầu; chất lượng tổ chức sản xuất và sức mạnh của chuỗi liên kết mới quyết định hiệu quả lâu dài.

Hiện xã Đại Đình (Phú Thọ) có hơn 500 hộ trồng na với tổng diện tích khoảng hơn 80ha, tập trung ở các thôn Trại Mái, Ngọc Thụ, Đồng Bụt. Ảnh: Nguyễn Thảo/TTXVN

Bà Nguyễn Thị Xuân, Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Phú Thọ chia sẻ, mã số vùng trồng không phải là đích đến mà là công cụ tổ chức sản xuất theo tiêu chuẩn thị trường. Muốn duy trì mã lâu dài, các hộ trong vùng phải thống nhất quy trình kỹ thuật, ghi chép đầy đủ, kiểm soát sinh vật gây hại và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đúng quy định; đồng thời gắn vùng nguyên liệu với cơ sở đóng gói, doanh nghiệp và đầu ra ổn định.

Tỉnh Phú Thọ hiện có 109 mã số vùng trồng xuất khẩu sang các thị trường Hoa Kỳ, EU, Hàn Quốc… với diện tích trên 1.197 ha trên các cây bưởi, nhãn, thanh long, chuối, mía; 660 mã số vùng trồng nội địa với diện tích 7.897 ha và 4 mã số cơ sở đóng gói quả tươi đủ điều kiện xuất khẩu. Riêng năm 2025, tỉnh cấp mới 55 mã số vùng trồng phục vụ tiêu thụ trong nước và xuất khẩu với tổng diện tích trên 154 ha; sản lượng nông sản xuất khẩu đạt trên 15.000 tấn, giá trị khoảng 511 tỷ đồng.

Tuy nhiên, số lượng mã được cấp chưa phải thước đo duy nhất. Thách thức lớn nằm ở việc duy trì kỷ luật sản xuất trong từng vùng đã được cấp mã. Chỉ một hộ sử dụng thuốc bảo vệ thực vật không đúng quy định, ghi nhật ký không đầy đủ hoặc không thực hiện thống nhất biện pháp kiểm soát dịch hại cũng có thể ảnh hưởng đến cả vùng. Trong khi đó, mỗi thị trường lại có yêu cầu riêng về kiểm dịch thực vật, dư lượng, xử lý sau thu hoạch, bao bì, nhãn hàng và hồ sơ. Điều này buộc người sản xuất phải chuyển từ mục tiêu đơn thuần là “trồng được sản phẩm” sang sản xuất theo yêu cầu thị trường và có khả năng chứng minh toàn bộ quá trình tạo ra sản phẩm.

Ông Nguyễn Văn Quân, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Phú Thọ cho biết, thời gian tới các địa phương cần tiếp tục rà soát, quy hoạch vùng sản xuất phù hợp với điều kiện tự nhiên và nhu cầu thị trường; tăng đầu tư hạ tầng sản xuất, chế biến; hỗ trợ hợp tác xã, doanh nghiệp và cơ sở sản xuất phát triển chuỗi cung ứng thực phẩm an toàn theo hướng ổn định, minh bạch, bền vững. Cùng với đó là thúc đẩy chuyển đổi số, đào tạo nguồn nhân lực và từng bước chuyển tư duy từ “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp”.

Từ vùng bưởi Yên Trị, Liên Châu, vùng chè Long Cốc đến vùng lúa Bản Nguyên và mô hình rau công nghệ cao tại Đà Bắc, Phú Thọ đang từng bước tổ chức sản xuất hàng hóa gắn với tiêu chuẩn, chuyển đổi số và thị trường. Mã số vùng trồng chỉ thực sự phát huy giá trị khi gắn với kỷ luật sản xuất, truy xuất nguồn gốc, doanh nghiệp đồng hành và đầu ra ổn định, tạo nền tảng nâng cao sức cạnh tranh, hướng tới nền nông nghiệp hiện đại, xanh và bền vững.