Chuẩn mực con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới (Kỳ 4): Kiến tạo môi trường thực hành chuẩn mực

Từ những chuẩn mực đã được định hình, vấn đề đặt ra hiện nay là làm thế nào để các giá trị không chỉ dừng lại ở nhận thức mà thực sự trở thành nền tảng điều chỉnh hành vi, thẩm thấu vào đời sống xã hội và trở thành sức mạnh nội sinh của sự phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Cần chuyển hóa thành "chuẩn mực được thực hành"

Điểm mới nổi bật của Nghị quyết số 80-NQ/TW không chỉ nằm ở việc xác định đầy đủ hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam với nội hàm cụ thể, mà còn ở yêu cầu triển khai đồng bộ để các hệ giá trị thực sự đi vào cuộc sống.

Điều này cũng đồng nghĩa, sau bước hoàn thiện về nhận thức và định hướng, nhiệm vụ trọng tâm hiện nay là chuyển hóa các giá trị từ những chuẩn mực được xác lập trên phương diện lý luận thành những chuẩn mực được thực hành trong đời sống hằng ngày.

Từ góc nhìn xã hội học văn hóa, theo thạc sĩ Nguyễn Anh Tuấn (Trường Đại học Văn hóa Hà Nội), hệ giá trị con người Việt Nam theo Nghị quyết số 80-NQ/TW không phải là tập hợp rời rạc của các phẩm chất đạo đức riêng lẻ, mà là một chỉnh thể có cấu trúc, trong đó các giá trị có mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại và bổ sung cho nhau. Việc nhận diện rõ mối quan hệ này có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng và phát huy hiệu quả hệ giá trị trong thực tiễn.

Mô hình “Gia đình số” được Hội Liên hiệp phụ nữ xã Sơn Tây Hạ (Quảng Ngãi) triển khai tháng 4/2026 góp phần tích cực tạo chuyển biến áp dụng chuyển đổi số ở vùng cao. Ảnh: TTXVN

Trước hết, có thể thấy rằng các giá trị trong hệ thống này hình thành 2 nhóm cơ bản: Nhóm giá trị nền tảng mang tính ổn định và nhóm giá trị động lực mang tính phát triển. Nhóm giá trị nền tảng bao gồm yêu nước, đoàn kết, nghĩa tình, trung thực và kỷ cương. Đây là những giá trị có vai trò duy trì sự ổn định xã hội, củng cố bản sắc văn hóa và tạo nền tảng đạo đức chung cho cộng đồng. Trong khi đó, nhóm giá trị động lực bao gồm tự cường, trách nhiệm và sáng tạo, có chức năng thúc đẩy sự phát triển, đổi mới và thích ứng của xã hội trong bối cảnh biến đổi nhanh chóng.

"Sự phân chia này chỉ mang tính tương đối, bởi trong thực tế, các giá trị luôn đan xen và chuyển hóa lẫn nhau. Chẳng hạn, yêu nước không chỉ là giá trị nền tảng mà còn là động lực thúc đẩy sáng tạo và cống hiến; hoặc trách nhiệm không chỉ thuộc nhóm giá trị phát triển mà còn góp phần duy trì kỷ cương và trật tự xã hội" - ông Tuấn phân tích - "Điều này phản ánh tính hệ thống và tính linh hoạt của hệ giá trị, đồng thời cho thấy việc xây dựng giá trị cần được thực hiện một cách toàn diện, tránh cách tiếp cận phiến diện hoặc tách rời từng yếu tố".

Từ cách tiếp cận này, chuyên gia Nguyễn Anh Tuấn cho rằng, việc xây dựng hệ giá trị con người Việt Nam theo Nghị quyết số 80-NQ/TW không chỉ đơn thuần là xác lập một hệ thống các phẩm chất đạo đức lý tưởng, mà thực chất là một quá trình tái cấu trúc hệ chuẩn mực xã hội và định hình lại bản sắc văn hóa trong điều kiện hiện đại hóa và toàn cầu hóa. Đây là một quá trình mang tính lịch sử - xã hội sâu sắc, trong đó các giá trị vừa kế thừa truyền thống, vừa được tái nghĩa và phát triển để phù hợp với bối cảnh mới.

Hệ giá trị gồm 8 yếu tố: Yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương và sáng tạo đã phản ánh một cách toàn diện các chiều cạnh của con người Việt Nam hiện đại. Đó là sự kết hợp hài hòa giữa tính cộng đồng và tính cá nhân, giữa ổn định và phát triển, giữa truyền thống và hiện đại. Chính sự tích hợp này tạo nên một cấu trúc giá trị vừa có khả năng duy trì bản sắc dân tộc, vừa tạo động lực cho sự đổi mới và hội nhập quốc tế.

Tuy nhiên, chuyên gia này cũng nhấn mạnh, cần nhận thức rõ rằng giá trị không thể tồn tại một cách trừu tượng mà chỉ có thể thực sự phát huy khi được nội tâm hóa trong ý thức cá nhân và hiện thực hóa trong hành vi xã hội cụ thể. Điều này đòi hỏi một quá trình xã hội hóa lâu dài, trong đó các thiết chế như gia đình, nhà trường, truyền thông và nhà nước phải phối hợp chặt chẽ để chuyển hóa thành "chuẩn mực được thực hành".

Đây cũng là một trong những yêu cầu quan trọng được đặt ra tại Kế hoạch triển khai đồng bộ hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam được ban hành mới đây theo Quyết định số 1189/QĐ-TTg ngày 2/7/2026 của Thủ tướng Chính phủ.

Theo đó, Kế hoạch yêu cầu: "Tăng cường sự lãnh đạo của cấp ủy, tổ chức đảng, chỉ đạo, điều hành của chính quyền các cấp, nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu cấp ủy, tổ chức đảng, chính quyền các cấp và cơ quan, đơn vị trong lãnh đạo, chỉ đạo triển khai đồng bộ các hệ giá trị. Huy động sự tham gia của cả hệ thống chính trị, cộng đồng và toàn xã hội, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành hiệu quả, bảo đảm gắn kết giữa phát triển văn hóa với phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh".

Cách tiếp cận này cho thấy, việc triển khai đồng bộ các hệ giá trị không còn được đặt chủ yếu trong phạm vi của ngành văn hóa, mà được xác định là nhiệm vụ chung của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Đây là điều kiện quan trọng để các chuẩn mực con người Việt Nam không chỉ dừng lại ở định hướng, mà từng bước trở thành những giá trị được thực hành trong đời sống.

Các Tổ dân vận (3-5 đảng viên) của Chi bộ thôn Tân Mỹ, xã An Phú (Quảng Ngãi) tuyên truyền các chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước đến người dân. Ảnh: TTXVN

Kiến tạo môi trường để các giá trị tự thẩm thấu

Việc xác lập 8 chuẩn mực con người Việt Nam trong Nghị quyết số 80-NQ/TW trên thực tế mới là bước khởi đầu của quá trình xây dựng con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Điều quan trọng hơn là tạo dựng những môi trường để các chuẩn mực này được nuôi dưỡng, thực hành và dần trở thành nếp sống, thành hành vi tự giác của mỗi cá nhân. Bởi lẽ, một hệ giá trị chỉ thực sự có sức sống khi hiện diện trong đời sống hằng ngày, từ gia đình, nhà trường, cộng đồng đến không gian số.

Các chuyên gia đều cho rằng, quá trình này không thể trông chờ vào một giải pháp đơn lẻ mà đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của các thiết chế xã hội, từ gia đình, nhà trường đến cộng đồng, môi trường số và hệ thống chính sách. Chỉ khi mọi không gian xã hội cùng truyền tải một hệ giá trị thống nhất, chuẩn mực con người Việt Nam mới có thể dần trở thành thói quen văn hóa của xã hội.

Trước hết, gia đình được xác định là điểm khởi đầu của quá trình hình thành các giá trị. Theo TS Nguyễn Thị Kim Liên (Học viện Chính trị khu vực II), trong bối cảnh hiện đại, khi các giá trị gia đình đang đứng trước nguy cơ bị rạn nứt bởi lối sống thực dụng, việc "truyền lửa" giá trị cần được coi là một chiến lược gìn giữ hồn cốt dân tộc.

Theo bà, gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên và suốt đời. Gia đình phải là nơi giải thích cho con trẻ hiểu về lòng nghĩa tình, sự trung thực thông qua những việc làm nhỏ nhất hằng ngày. "Chỉ khi các giá trị được thẩm thấu qua lời ru, nếp nhà, chúng mới thực sự bền vững và trở thành sức đề kháng tự nhiên cho con người trước những cám dỗ xã hội" - TS Liên nhấn mạnh và cho rằng cần xây dựng các tiêu chí "gia đình văn hóa" mới, trong đó nhấn mạnh đến sự gương mẫu của ông bà, cha mẹ.

Nếu gia đình đặt nền móng cho nhân cách, thì nhà trường là nơi củng cố, phát triển và chuyển hóa các giá trị thành năng lực hành động. Theo các chuyên gia, đây cũng là môi trường cần có những đổi mới mạnh mẽ nhất trong thời gian tới.

TS Nguyễn Thị Kim Liên cũng cho rằng, giáo dục là con đường căn bản nhất để hình thành nhân cách. Tuy nhiên, thay vì những bài học lý thuyết khô khan, cần chuyển mạnh sang mô hình giáo dục trải nghiệm. Do đó, cần đổi mới nội dung giáo dục đạo đức, lối sống trong nhà trường theo hướng thực hành giá trị.

Theo đó, nhà trường cần xây dựng các bộ quy tắc ứng xử dựa trên 8 chuẩn mực: Yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo. Việc giáo dục giá trị phải được lồng ghép tự nhiên vào các môn học khoa học và hoạt động ngoại khóa. Ví dụ, giá trị "sáng tạo" không chỉ dạy trong môn nghệ thuật mà phải được khuyến khích trong mọi tư duy giải quyết vấn đề của học sinh.

"Mục tiêu là giúp người học không chỉ "thuộc lòng" các giá trị mà phải có bản lĩnh thực hành giá trị ngay cả trong những hoàn cảnh khó khăn" - bà Liên phân tích.

Đồng quan điểm, ThS Lê Thị Kim Loan (Trường Đại học Văn hóa Hà Nội) cho rằng, trong gia đình - tế bào của xã hội - các giá trị như hiếu nghĩa, tôn trọng, yêu thương và trách nhiệm cần được cụ thể hóa bằng những hành vi ứng xử hàng ngày giữa các thế hệ. Gia đình không chỉ là nơi nuôi dưỡng mà còn là môi trường giáo dục đầu tiên và quan trọng nhất, nơi hình thành nhân cách con người.

Trong nhà trường, việc giáo dục giá trị cần được thực hiện một cách hệ thống, không chỉ thông qua nội dung giảng dạy mà còn thông qua môi trường học đường, phương pháp giáo dục và các hoạt động trải nghiệm. Một nền giáo dục chỉ chú trọng truyền đạt tri thức mà thiếu giáo dục giá trị sẽ khó có thể đào tạo ra những con người toàn diện.

Học sinh trường THCS Mạc Đĩnh Chi (TP.HCM) thích thú với thiết bị công nghệ phục vụ việc học tiếng Anh. Ảnh: TTXVN

Mặt khác, trong bối cảnh chuyển đổi số, không gian mạng cũng trở thành một "mặt trận" quan trọng của việc xây dựng chuẩn mực con người Việt Nam. Nếu như trước đây, gia đình và nhà trường là hai môi trường xã hội chủ yếu, thì ngày nay, mạng xã hội và các nền tảng số đang tác động ngày càng sâu sắc đến nhận thức, lối sống và hành vi của mỗi người, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Theo TS Nguyễn Thị Kim Liên, giải pháp then chốt là phải xác lập được "chủ quyền văn hóa số". Cần đẩy mạnh việc giáo dục kỹ năng số gắn liền với đạo đức số. Mỗi cá nhân khi tham gia mạng xã hội phải ý thức được chuẩn mực trách nhiệm và kỷ cương. Việc xây dựng một cộng đồng mạng văn minh, lan tỏa các giá trị "nhân ái, nghĩa tình" thông qua các chiến dịch truyền thông tích cực chính là cách để bảo vệ hệ giá trị con người Việt Nam trước sự xâm lăng của các trào lưu phản văn hóa.

Ở góc nhìn khác, chuyên gia Lê Thị Kim Loan cho rằng, việc xây dựng chuẩn mực con người trong không gian số trước hết phải bắt đầu từ việc xác lập những nguyên tắc ứng xử cơ bản.

Đó là chuẩn mực về văn hóa phát ngôn, trong đó mỗi cá nhân cần đề cao sự tôn trọng, lịch sự, tránh sử dụng ngôn từ kích động, thù hận hoặc xúc phạm người khác; là chuẩn mực về trách nhiệm thông tin, đòi hỏi mỗi cá nhân phải có ý thức kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ, tránh tiếp tay cho tin giả, tin sai sự thật; và là chuẩn mực về ứng xử văn minh và tôn trọng sự khác biệt, mỗi cá nhân cần học cách đối thoại có văn hóa, tôn trọng sự khác biệt và hướng đến các giá trị tích cực.

Theo chuyên gia, những chuẩn mực này không chỉ là biểu hiện của văn hóa cá nhân mà còn là điều kiện để xây dựng một môi trường mạng lành mạnh và phát triển.

Không chỉ dừng ở gia đình, nhà trường hay không gian số, theo các chuyên gia, việc đưa các giá trị đi vào cuộc sống còn đòi hỏi sự đồng hành của toàn bộ các thiết chế xã hội.

Cụ thể, trong khu vực công, việc xây dựng hệ giá trị phải gắn với cải cách hành chính và đạo đức công vụ. Các giá trị như liêm chính, trách nhiệm, minh bạch và phục vụ nhân dân cần được thể chế hóa thành các quy định cụ thể và gắn với cơ chế đánh giá, kiểm tra, giám sát. Nếu không có cơ chế thực thi hiệu quả, các giá trị này dễ trở thành khẩu hiệu. Đối với khu vực doanh nghiệp, hệ giá trị cần hướng đến xây dựng văn hóa kinh doanh lành mạnh, đề cao đạo đức, uy tín và trách nhiệm xã hội. Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu, doanh nghiệp không chỉ cạnh tranh về sản phẩm mà còn về giá trị và văn hóa.

Có thể thấy, từ gia đình, nhà trường đến không gian số, từ khu vực công, doanh nghiệp đến các thiết chế văn hóa, mọi môi trường xã hội đều có vai trò trong việc hình thành và củng cố chuẩn mực con người Việt Nam. Chỉ khi các thiết chế này cùng vận hành trên một hệ quy chiếu giá trị thống nhất, việc xây dựng con người mới không còn là nhiệm vụ riêng của ngành văn hóa hay giáo dục, mà trở thành quá trình kiến tạo đồng bộ của toàn xã hội.