Chứng cứ trước phép thử của trí tuệ nhân tạo

Khi dữ liệu thật vẫn có thể dẫn tới nhận thức sai

Đã có thời, bản ghi âm, video hay bức ảnh được xem là phần gần sự thật nhất của hồ sơ. Con người có thể nhớ nhầm, lời khai có thể thay đổi, nhưng hình ảnh dường như vẫn ghi lại những gì đã xảy ra.

Thói quen tin vào “mắt thấy, tai nghe” khiến dữ liệu điện tử có sức nặng đặc biệt. Một video rõ mặt hay bản ghi âm đúng giọng đôi khi gây ấn tượng hơn nhiều trang tài liệu.

Nhưng dữ liệu không cần hoàn toàn giả mới gây sai lệch. Có thể là dữ liệu được tạo dựng bằng công nghệ; dữ liệu thật nhưng bị cắt ghép; hoặc còn nguyên vẹn nhưng bị tách khỏi bối cảnh.

AI tạo sinh đang làm mờ ranh giới giữa dữ liệu thật và dữ liệu mô phỏng (Ảnh minh hoạ).

Một video có thể chỉ ghi phần cuối sự việc; một câu nói có thể đúng giọng nhưng bị tách khỏi ngữ cảnh. Khi đó, sai lệch không nằm trong hình ảnh hay âm thanh, mà ở cách dữ liệu được lựa chọn và sử dụng để dẫn tới một kết luận.

Là nguồn chứng cứ không có nghĩa là mặc nhiên được tin nhận

Điều 87 Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2015 xác định dữ liệu điện tử là một nguồn chứng cứ. Theo Điều 99, giá trị chứng cứ của dữ liệu điện tử được xác định căn cứ vào cách thức khởi tạo, lưu trữ, truyền gửi; việc bảo đảm và duy trì tính toàn vẹn; cách xác định người khởi tạo cùng những yếu tố phù hợp khác.

Điều 107 của Bộ luật này cũng đặt ra yêu cầu đối với việc thu thập phương tiện và dữ liệu điện tử. Việc thu giữ phải được lập biên bản; trường hợp không thể thu giữ phương tiện lưu trữ thì dữ liệu phải được sao lưu và bảo quản như vật chứng.

Trong tố tụng dân sự, Điều 94 và Điều 95 Bộ luật Tố tụng dân sự (BLTTDS) năm 2015 ghi nhận thông điệp dữ liệu điện tử, tài liệu nghe được, nhìn được là nguồn chứng cứ, đồng thời đặt ra yêu cầu về xuất xứ của tài liệu.

Như vậy, cứ có bản ghi âm, video hoặc tệp dữ liệu không có nghĩa là đương nhiên có chứng cứ đáng tin cậy. Việc được công nhận là nguồn chứng cứ mới mở cánh cửa để dữ liệu đi vào quá trình tố tụng. Dữ liệu có đủ sức chứng minh một sự kiện hay không còn phụ thuộc vào tính hợp pháp, tính xác thực và mối liên hệ với toàn bộ hồ sơ.

Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/3/2026, đã đặt ra những yêu cầu đối với việc nhận diện, quản lý nội dung do AI tạo ra.

Tuy nhiên, dấu hiệu nhận biết nội dung nhân tạo không thể thay thế việc đánh giá chứng cứ. Dữ liệu không có cảnh báo chưa chắc là thật; việc AI tham gia một công đoạn cũng không đồng nghĩa dữ liệu mất giá trị. Cốt lõi vẫn là dữ liệu xuất phát từ đâu, có bị can thiệp và phản ánh sự việc trong bối cảnh nào.

Ba tầng kiểm chứng dữ liệu điện tử trong thời đại trí tuệ nhân tạo

Trước hết là nguồn gốc. Cần xác định dữ liệu do ai hoặc thiết bị nào tạo ra, vào thời điểm nào; được trích xuất trực tiếp từ thiết bị gốc, hệ thống camera, máy chủ hay chỉ nhận qua một tài khoản trung gian. Một tệp được chuyển tiếp nhiều lần có thể vẫn rõ nét nhưng khả năng truy nguyên thường thấp hơn dữ liệu lấy trực tiếp từ hệ thống nguồn. Không thể chỉ hỏi trong tệp có gì; còn phải hỏi tệp ấy từ đâu mà có.

Tầng thứ hai là tính toàn vẹn. Quá trình tiếp nhận phải để lại dấu vết về thiết bị nguồn, người thực hiện, thời điểm trích xuất, phương thức sao lưu và những lần dữ liệu được truy cập hoặc chuyển giao.

Khoảng trống trong quá trình bảo quản không đương nhiên biến dữ liệu thành giả. Nhưng khoảng trống càng lớn, khả năng khẳng định dữ liệu còn nguyên vẹn càng giảm. Đây là lý do cần duy trì chuỗi quản lý dữ liệu từ khi thu thập đến khi sử dụng tại phiên tòa.

Tầng thứ ba là bối cảnh. Ngay cả khi đã xác định được nguồn gốc và tính toàn vẹn, dữ liệu vẫn phải được đối chiếu với lời khai, lịch sử liên lạc, dữ liệu định vị, tài liệu giao dịch và các chứng cứ độc lập khác. Một tệp dữ liệu không thể được đánh giá tách khỏi những gì xảy ra trước và sau thời điểm nó ghi nhận.

Deepfake tạo ra hai nguy cơ: dữ liệu giả có thể dẫn tới kết luận bất lợi cho một người, trong khi người bất lợi trước dữ liệu thật có thể viện dẫn AI để phủ nhận. Vì vậy, không thể mặc nhiên coi dữ liệu là giả, nhưng cũng không thể yêu cầu người bị buộc tội tự chứng minh dữ liệu là giả.

Trong vụ án hình sự, trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng. Nếu video, bản ghi âm được dùng để buộc tội, phải làm rõ nguồn gốc và độ tin cậy. Khi thiết bị gốc chưa được kiểm tra hoặc dấu hiệu can thiệp chưa được loại trừ, nghi vấn phải được xác minh.

Trong tố tụng dân sự, bên xuất trình dữ liệu cũng phải làm rõ xuất xứ và mối liên hệ với sự kiện cần chứng minh. Khi có phản đối hợp lý, dữ liệu cần được kiểm tra, đối chiếu hoặc giám định. Việc mở tệp tại phiên tòa không tự chứng minh nội dung là xác thực.

Vấn đề không phải tạo thêm một loại “chứng cứ AI”, mà là hoàn thiện quy trình kiểm chứng dữ liệu có dấu hiệu bị tạo dựng hoặc can thiệp bằng công nghệ.

Dữ liệu cần được thu thập, sao lưu từ thiết bị, camera, máy chủ hoặc tài khoản nguồn. Tệp chuyển tiếp qua mạng xã hội chỉ nên là đầu mối truy tìm dữ liệu gốc. Quá trình thu thập phải ghi nhận thông tin kỹ thuật và bảo đảm tính toàn vẹn.

Khi tính xác thực bị tranh chấp, giám định cần xem xét thiết bị nguồn, thời điểm tạo lập, lịch sử thay đổi và khả năng nội dung bị can thiệp bằng công nghệ.

Không thể giao việc xác định thật - giả hoàn toàn cho phần mềm phát hiện deepfake. Kết quả kỹ thuật chỉ là nguồn tham khảo, không thay thế kết luận giám định và đánh giá tổng thể của cơ quan tiến hành tố tụng.

Khi “mắt thấy, tai nghe” chưa đủ để khẳng định sự thật, càng cần thận trọng. Chứng cứ càng trực quan, việc kiểm chứng càng phải chặt chẽ, bởi phía sau mỗi dữ liệu có thể là danh dự, tài sản và tự do của một con người.