Chung tay đẩy lùi lừa đảo trực tuyến

Sự kiện do Hiệp hội An ninh mạng quốc gia phối hợp cùng TikTok Việt Nam tổ chức ngày 29/1 tại Hà Nội. Nằm trong khuôn khổ chiến dịch "Chống lừa đảo trực tuyến 2025", tọa đàm có sự tham gia của các chuyên gia đến từ Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05 - Bộ Công an), đại diện Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, các chuyên gia trong lĩnh vực tâm lý, giáo dục. Bên cạnh đó, sự kiện còn có sự góp mặt của hơn 20 KOL và nhà sáng tạo nội dung nổi bật trên nền tảng TikTok - những người có sức ảnh hưởng lớn tới cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ.

Lừa đảo trực tuyến ngày càng tinh vi hơn

Các chuyên gia đã chia sẻ, phân tích làm rõ bản chất của công nghệ deepfake, những thủ đoạn lừa đảo phổ biến hiện nay cũng như các xu hướng tội phạm mạng mới xuất hiện trong thời gian gần đây. Đó là các tình huống thực tế, từ việc giả mạo khuôn mặt, giọng nói người thân để vay tiền, lừa chuyển khoản, cho đến việc giả danh doanh nghiệp, cơ quan chức năng nhằm chiếm đoạt tài sản. Đặc biệt, các chiêu trò lợi dụng tâm lý dịp Tết như khuyến mãi “sốc”, quà tặng cuối năm hay thông báo trúng thưởng giả mạo được phân tích cụ thể, giúp nhận diện rõ ràng hơn các dấu hiệu rủi ro.

Ông Vũ Duy Hiền, Phó Tổng Thư ký kiêm Chánh Văn phòng Hiệp hội An ninh mạng quốc gia cho biết, theo Báo cáo nghiên cứu, khảo sát an ninh mạng năm 2025 khu vực người dùng cá nhân do Hiệp hội An ninh mạng quốc gia thực hiện, số nạn nhân của lừa đảo trực tuyến trong năm 2025 đã giảm rõ rệt so với năm 2024. Cụ thể, cứ khoảng 555 người thì có 1 người là nạn nhân lừa đảo, tương đương 0,18%; trong khi năm 2024 là 0,45%. Đây là tín hiệu tích cực, phản ánh nỗ lực chung của các cơ quan chức năng, doanh nghiệp công nghệ, tổ chức xã hội nghề nghiệp và báo chí trong việc nâng cao nhận thức cộng đồng.

Tuy nhiên, điều đáng lưu ý là các hình thức lừa đảo không mất đi, mà đang chuyển sang những phương thức tinh vi hơn, trong đó nổi bật là việc lợi dụng công nghệ deepfake để giả mạo hình ảnh, giọng nói và danh tính, gây khó khăn lớn cho người dùng trong việc nhận diện thật - giả. Hiệp hội An ninh mạng quốc gia đã đưa ra một số cảnh báo quan trọng đối với người dùng khi tham gia giao dịch, mua sắm và tương tác trên không gian mạng, đặc biệt trong dịp cao điểm Tết Nguyên đán.

Cụ thể, hình ảnh, giọng nói và video không còn là căn cứ đủ tin cậy để xác thực danh tính. Người dùng cần đặc biệt thận trọng với các yêu cầu chuyển tiền, xác nhận giao dịch hoặc cung cấp thông tin cá nhân được đưa ra thông qua cuộc gọi, tin nhắn hoặc video, kể cả khi các yêu cầu này mang danh nghĩa người quen, lãnh đạo, tổ chức hoặc nền tảng quen thuộc.

Deepfake thường đi kèm với kịch bản tạo áp lực thời gian, nhằm buộc người dùng đưa ra quyết định nhanh chóng và bỏ qua các bước kiểm chứng cần thiết. Việc dừng lại để xác minh thông tin qua nhiều kênh chính thống hoặc liên hệ trực tiếp với đơn vị liên quan là yếu tố then chốt để giảm thiểu rủi ro.

Bảo vệ dữ liệu cá nhân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi deepfake chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được nuôi dưỡng bằng dữ liệu thật. Việc chia sẻ tùy tiện hình ảnh, giọng nói và thông tin cá nhân trên mạng xã hội hoặc các nền tảng không rõ nguồn gốc có thể vô tình tạo điều kiện cho các hành vi giả mạo tinh vi.

Mọi giao dịch tài chính cần được thực hiện thông qua kênh chính thức của nền tảng và đơn vị thanh toán. Người dùng cần hạn chế tối đa việc chuyển tiền theo hướng dẫn riêng lẻ, ngoài hệ thống hoặc thông qua các liên kết không rõ nguồn gốc; đồng thời, cần chủ động dừng giao dịch và liên hệ với ngân hàng, nền tảng hoặc cơ quan chức năng khi phát hiện dấu hiệu bất thường.

Những cảnh báo này cho thấy, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh chóng, an toàn không gian mạng phụ thuộc ngày càng lớn vào kỹ năng nhận diện, thói quen kiểm chứng và ý thức tự bảo vệ của mỗi người dùng. Việc nâng cao nhận thức, trang bị kỹ năng nhận diện và xây dựng các biện pháp phòng ngừa, kiểm soát deepfake được nhấn mạnh là yêu cầu cấp thiết trong bảo vệ an toàn thông tin và an ninh số hiện nay.

Người dùng cần nâng cao kỹ năng phòng vệ

Để “Giải mã công nghệ, nhận diện thủ đoạn và lá chắn phòng vệ trong kỷ nguyên AI”, chuyên gia Vũ Duy Hưng nhận định, deepfake đang trở thành một trong những thách thức nghiêm trọng nhất của kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, khi ranh giới giữa thật và giả ngày càng bị xóa nhòa. Từ hình ảnh, giọng nói đến video, các công cụ AI hiện nay cho phép tạo ra nội dung giả mạo với độ chân thực cao, dễ tiếp cận và khó phân biệt bằng mắt thường.

Chỉ riêng quý I/2025, tổng thiệt hại toàn cầu do lừa đảo deepfake lên tới 200 triệu USD, với tần suất tấn công 5 phút xảy ra một vụ. Chúng ta đang đối mặt với những hình thức tấn công tinh vi vượt xa khả năng nhận biết thông thường. Không thể ngăn cản công nghệ phát triển, nhưng theo ông Vũ Duy Hưng, người dùng có thể nâng cấp “bộ lọc” của chính mình. Từ việc CHẬM LẠI - đừng để nỗi sợ chi phối, tới việc KIỂM CHỨNG - luôn xác minh qua kênh thứ hai và BẢO VỆ - giữ kín dữ liệu sinh trắc học.

Bên cạnh những phân tích, cảnh báo ở góc độ kỹ thuật, tọa đàm còn tiếp cận vấn đề từ khía cạnh tâm lý - xã hội, làm rõ lý do vì sao con người dễ “sập bẫy” lừa đảo deepfake, nhất là trong những thời điểm cảm xúc chi phối mạnh như dịp cuối năm. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, chuyên gia Viện Tâm lý Việt - Pháp, sống trong một thế giới quá tải về mặt thông tin dễ tạo thành những “điểm mù nhận thức” khiến những người trẻ trở thành mục tiêu lừa đảo trên mạng. Tốc độ và hội chứng FOMO (sợ bỏ lỡ cơ hội) khiến chúng ta thiếu kiểm soát cảm xúc, thiếu cân nhắc rủi ro. Thiếu tư duy phản biện, thiếu tư duy tài chính số, ưu tiên tốc độ hơn kiểm chứng và nhu cầu được công nhận, được chú ý khiến người trẻ dễ sa vào bẫy của các chiêu trò lừa đảo.

Với sự tham gia của các KOL và creator TikTok, tọa đàm cũng hướng tới mục tiêu không chỉ “nói cho biết” mà còn “nói để lan tỏa”. Thông qua việc đồng sáng tạo nội dung, chia sẻ câu chuyện thực tế và kinh nghiệm cá nhân, các nhà sáng tạo sẽ góp phần truyền tải thông điệp “Vui Tết an toàn - không lo Deepfake” tới hàng triệu người dùng, đặc biệt là đối tượng trẻ, những người thường xuyên sử dụng mạng xã hội và các nền tảng số.

Trong bối cảnh AI tiếp tục phát triển với tốc độ nhanh chóng, việc chủ động trang bị kiến thức, kỹ năng và thái độ đúng đắn cho cộng đồng chính là “lá chắn” quan trọng nhất. Đó cũng là mục tiêu chiến dịch “Chống lừa đảo trực tuyến 2025” hướng tới: Chung tay bảo vệ người tiêu dùng, bảo vệ niềm tin số, để mỗi người dân có thể yên tâm vui Tết, an toàn mua sắm và không trở thành nạn nhân của bất kỳ hình thức lừa đảo công nghệ cao nào.

Hoàng Vân (TTXVN)