Chung tay hàn gắn vết thương chiến tranh

Hành trình bền bỉ

- PV: Đề nghị ông chia sẻ cảm xúc của mình khi tham dự hội thảo khoa học quốc tế về ô nhiễm và bệnh tật 2026?

Ông Nguyễn Hiếu Trung phát biểu tại hội thảo quốc tế tổ chức tại Cộng hòa Séc - Ảnh: NVCC

- Ông Nguyễn Hiếu Trung: Tôi rất vinh dự khi được đại diện RENEW tham dự hội thảo khoa học quốc tế diễn ra tại Cộng hòa Séc. Niềm vinh dự nhân lên bởi tham luận mà tôi chuẩn bị về nỗ lực của RENEW được ban tổ chức đánh giá cao, lựa chọn trình bày tại hội thảo. Điều đó đã chứng minh rằng hành trình 25 năm chung tay hàn gắn vết thương chiến tranh của chúng tôi được cộng đồng khoa học quốc tế ghi nhận. Hội thảo không chỉ là cơ hội cho chúng tôi chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn, mà còn là dịp để tri ân sự hỗ trợ bền bỉ của các đối tác quốc tế dành cho Việt Nam.

- P.V: Đến với hội thảo, ông mang theo thông điệp gì?

-Ông Nguyễn Hiếu Trung: Đến với hội thảo, chúng tôi mang theo thông điệp cốt lõi là: “Trả lại đất đai cho cuộc sống sau nửa thế kỷ kết thúc chiến tranh”. Thông điệp ấy được đúc kết qua tinh thần: “Những người năm xưa từng ở 2 chiến tuyến nay sát cánh bên nhau hàn gắn tổn thất do chiến tranh để lại”. Chúng tôi muốn chứng minh rằng một địa phương chịu ô nhiễm bom mìn nặng nề có thể từng bước phục hồi nhờ mô hình hành động bom mìn toàn diện, do người Việt Nam trực tiếp quản lý, điều hành và làm chủ với sự đồng hành của đối tác quốc tế.

- P.V: Hòa bình đã trở lại với Việt Nam nhưng nỗi đau chiến tranh thì vẫn còn. Từ thực tiễn công việc, ông thấy nỗi đau ấy đã và đang hiện diện như thế nào?

Ông Nguyễn Hiếu Trung (giữa) chụp ảnh lưu niệm với các đại biểu tham dự hội thảo quốc tế tổ chức tại Cộng hòa Séc - Ảnh: NVCC

- Ông Nguyễn Hiếu Trung: Hậu quả chiến tranh để lại hết sức tàn khốc. Theo số liệu mà chúng tôi tìm hiểu được, trong chiến tranh, hơn 7,5 triệu tấn bom đạn đã dội xuống Việt Nam, gấp đôi tổng lượng bom đạn trong Thế chiến II. Bom đạn khiến khoảng 3 triệu người thiệt mạng. Hiện nay, hàng triệu người khác đang phải sống với các hậu quả về sức khỏe, mang nỗi đau khuyết tật do chất độc da cam/dioxin gây ra.

Với Quảng Trị, trong chiến tranh, đây là tỉnh bị tác động nặng nề. Hậu quả mà bom mìn, vật nổ, chất độc da cam/dioxin để lại còn nhức nhối cho đến bây giờ. Theo thống kê, toàn tỉnh có hơn 620.000ha đất mang nặng hậu quả bom mìn. Trong 25 năm đầu sau chiến tranh (1975-2000), trung bình mỗi năm Quảng Trị xảy ra 316 vụ tai nạn bom mìn, cướp đi sinh mạng và làm tàn phế rất nhiều người, trong đó có trẻ em.

Tạo “Một chuỗi, ba mắt xích”

- P.V: 25 năm đồng hành với người dân Quảng Trị, RENEW đã có những nỗ lực gì để góp phần khắc phục hậu quả chiến tranh?

Ông Nguyễn Hiếu Trung chia sẻ với những vị khách trong nước và quốc tế về những đóng góp của RENEW trong một sự kiện gần đây - Ảnh: NVCC

- Ông Nguyễn Hiếu Trung: Được thành lập từ tháng 8/2001 tại Đông Hà bởi sự hợp tác giữa chính quyền tỉnh Quảng Trị và các cựu chiến binh Mỹ, RENEW đã triển khai mô hình hành động bom mìn tích hợp “Một chuỗi, ba mắt xích”. Trong giáo dục nguy cơ bom mìn, chúng tôi tuyên truyền hành vi an toàn tại trường học, cộng đồng và xây dựng mạng lưới người dân báo tin khi phát hiện vật nổ. 

Ở lĩnh vực hỗ trợ nạn nhân bom mìn và người khuyết tật, RENEW chú trọng đến việc phục hồi chức năng, lắp chân tay giả lưu động tại làng xã, hỗ trợ sinh kế, xây dựng công trình vệ sinh và tiếp sức gia đình nạn nhân da cam. Trong khảo sát và rà phá bom mìn, chúng tôi duy trì các đội phản ứng nhanh xử lý tin báo lưu động, khảo sát dấu vết bom chùm và rà phá sạch đất canh tác. Mô hình RENEW có điểm khác biệt là do người Việt Nam lãnh đạo, quản lý và làm chủ. Chúng tôi giữ năng lực, trang thiết bị và dữ liệu lâu dài tại địa phương dưới sự điều phối chung của Trung tâm Hành động Bom mìn Quảng Trị.

- P.V: Nỗ lực ấy đã mang lại kết quả đáng mừng ra sao, thưa ông?

Cán bộ, nhân viên RENEW làm nhiệm vụ khắc phục hậu quả chiến tranh - Ảnh: R.N

- Ông Nguyễn Hiếu Trung: Nhờ sự phối hợp chặt chẽ giữa RENEW và các tổ chức hành động bom mìn tại Quảng Trị, chúng tôi đã đạt được những kết quả vượt bậc. Số vụ tai nạn bom mìn được kéo giảm. Năm 2019 là năm đầu tiên Quảng Trị không xảy ra bất kỳ vụ tai nạn bom mìn nào. Các cán bộ, nhân viên dự án đã rà tìm, phá hủy hơn 844.000 vật liệu nổ các loại, bàn giao hơn 417 triệu m² đất an toàn cho cộng đồng, xử lý hơn 13.950 cuộc gọi khẩn cấp từ người dân.

Hiện tại, chúng tôi đã hoàn thành rà phá gần 52% diện tích ô nhiễm bom chùm khẳng định tại khu vực phía Nam Quảng Trị. Thông qua các hoạt động của mình, RENEW và các đơn vị đã tiếp cận giáo dục an toàn cho gần 343 ngàn lượt người, giúp hơn 3,1 ngàn người khuyết tật, nạn nhân bom mìn được hỗ trợ vận động, dụng cụ chỉnh hình và sinh kế.

Bài học tái thiết

- P.V: Lời mời của Ban Tổ chức hội thảo quốc tế tổ chức tại Cộng hòa Séc vừa qua đã phần nào khẳng định: Kinh nghiệm 25 năm của RENEW có thể đóng góp vào nghiên cứu tái thiết cho các quốc gia, vùng lãnh thổ đang gánh chịu sự tàn phá của chiến sự. Theo ông, những giá trị nào từ mô hình của chúng ta có thể áp dụng sớm?

Cán bộ RENEW tuyên truyền, hướng dẫn các em nhỏ cách bảo vệ mình trước bom mìn, vật nổ - Ảnh: Q.H

 - Ông Nguyễn Hiếu Trung: Từ công tác khắc phục hậu quả chiến tranh ở Quảng Trị, RENEW đúc kết 5 bài học kinh nghiệm cốt lõi có thể chia sẻ cho các vùng từng hoặc đang là chiến sự. Thứ nhất là triển khai đồng thời việc rà phá bom mìn, giáo dục nguy cơ và hỗ trợ nạn nhân ngay từ đầu. Hai là xây dựng năng lực địa phương ngay từ ngày đầu tiên. Chuyên gia quốc tế sẽ đến rồi đi, chỉ có người dân và cán bộ địa phương mới là những người ở lại để hoàn thành công việc. Thứ ba là cần biến cộng đồng thành “mắt thần” báo tin. Từ nhiệm vụ, chúng tôi nhận thấy mạng lưới báo tin từ người dân phát hiện được nhiều bom mìn hơn bất kỳ cuộc khảo sát đơn lẻ nào. Thứ 4 là duy trì một hệ thống cơ sở dữ liệu tập trung dùng chung, được chuẩn hóa do nhiều bên cùng chia sẻ. Cuối cùng là lập kế hoạch theo thập kỷ, không theo chu kỳ viện trợ. Thực tế, bom mìn vẫn tồn tại lâu hơn thời gian của các khoản tài trợ ngắn hạn, do đó cần một chiến lược dài hạn vững chắc.

- P.V: Sau cột mốc 25 năm bền bỉ đưa Quảng Trị tiến dần đến mục tiêu an toàn trước hiểm họa bom mìn, ông cùng cộng sự sẽ có những bước đi tiếp theo như thế nào trên chặng đường sắp tới?

- Ông Nguyễn Hiếu Trung: Trong giai đoạn chiến lược 2026-2030, RENEW tập trung thực hiện 3 mục tiêu trọng tâm gồm: Nâng cao hiệu quả giáo dục nguy cơ để mọi tin báo bom mìn đều được xử lý an toàn; mở rộng hỗ trợ nạn nhân và người khuyết tật trên địa bàn toàn tỉnh; duy trì các đội rà phá hiện trường đa năng vừa phản ứng nhanh, vừa rà phá và giáo dục an toàn tại hiện trường. 

Về tầm nhìn 2035, chúng tôi sẽ đồng hành với chính quyền tỉnh Quảng Trị đạt mục tiêu trở thành “Tỉnh An toàn”, không còn nguy cơ tai nạn bom mìn đối với đời sống Nhân dân. RENEW cũng sẽ tiếp tục vận động nguồn tài trợ quốc tế để hoàn thành khảo sát bom chùm trên toàn tỉnh vào năm 2030, đồng thời chủ động chia sẻ bài học kinh nghiệm tích hợp tới các tỉnh khác trong nước và hỗ trợ kỹ thuật cho một số địa phương nước bạn Lào.

- PV: Xin cảm ơn ông!

Quang Hiệp (thực hiện)