Chuyển dịch chiến lược trong quan hệ Nga và châu Phi

Nga và châu Phi đang đẩy mạnh hợp tác đầu tư, tiếp nhận chuyển giao công nghệ, phát triển hệ thống cơ sở hạ tầng, nâng cao năng lực sản xuất công nghiệp nội địa. Ảnh: Sputnik

Kỳ vọng hợp tác thực chất và bài toán kinh tế

Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng phức tạp, Nga đứng trước yêu cầu cấp thiết phải củng cố mạng lưới đối tác và mở rộng không gian đối ngoại. Ở chiều ngược lại, các quốc gia châu Phi cũng chủ động tìm kiếm cơ hội thúc đẩy quan hệ với Nga nhằm đa dạng hóa các kênh hợp tác, nâng cao vị thế và củng cố quyền tự chủ của mình.

Nhằm đặt nền móng cho giai đoạn phát triển mới, tại Hội nghị thượng đỉnh Nga - châu Phi diễn ra vào cuối tháng trước, hai bên đã thống nhất thông qua các văn kiện then chốt, gồm Tuyên bố chung, Tuyên bố về hợp tác ứng dụng trí tuệ nhân tạo dân sự và Kế hoạch hành động Diễn đàn đối tác Nga - châu Phi giai đoạn 2027 - 2029. Đáng chú ý, Chủ tịch Ủy ban Liên minh châu Phi (AU) Mahmoud Ali Youssouf và Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov đã ký kết khuôn khổ hợp tác bao quát trên 19 lĩnh vực trọng yếu, từ đối thoại chính trị, gìn giữ hòa bình, khoa học, trí tuệ nhân tạo đến an ninh năng lượng, y tế và thương mại, đưa quan hệ song phương chuyển sang cơ chế phối hợp có tính hệ thống.

Về phương diện kinh tế, kim ngạch thương mại song phương năm 2025 đã vượt 27 tỷ USD, tăng 1,5 lần so với năm 2023. Nga tiếp tục là đối tác cung ứng ngũ cốc, phân bón chiến lược, đồng thời mở rộng hợp tác sang năng lượng, khoáng sản, công nghiệp và đào tạo với gần 40.000 sinh viên châu Phi. Cùng với hợp tác dân sự, Nga cũng duy trì thỏa thuận hợp tác kỹ thuật quân sự với 45 quốc gia trên lục địa.

Tuy nhiên, trước những đòi hỏi phát triển cấp bách, nguyện vọng của các quốc gia châu Phi không chỉ dừng lại ở việc mở rộng trao đổi thương mại đơn thuần hay tiếp nhận nguồn hàng hóa xuất khẩu. Điều các chính phủ châu Phi hướng tới là thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp, tiếp nhận chuyển giao công nghệ hiện đại, phát triển hệ thống cơ sở hạ tầng và nâng cao năng lực sản xuất công nghiệp nội địa.

Đánh giá về định hướng này, Tổng thống Burundi Evariste Ndayishimiye nhấn mạnh yêu cầu phải khẩn trương chuyển hóa các cam kết chính trị thành những chương trình hợp tác cụ thể, đem lại giá trị kinh tế và xã hội thiết thực cho người dân. Nhận định này đã đặt ra một thước đo thực chất đối với quan hệ giữa hai bên, đó là mọi văn kiện ký kết cần phải được hiện thực hóa bằng các dự án cụ thể, giúp các quốc gia sở tại tạo thêm việc làm, nâng cao năng lực tự chủ sản xuất và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Toan tính chiến lược và khát vọng tự chủ

Nếu chỉ nhìn nhận mối quan hệ Nga - châu Phi qua lăng kính đối tác song phương thông thường, sẽ khó có thể đánh giá toàn diện ý nghĩa địa chính trị của tiến trình này. Điểm mấu chốt là các quốc gia châu Phi đang nỗ lực chuyển mình từ vị thế đối tượng hợp tác và cạnh tranh ảnh hưởng thành những chủ thể độc lập, có tiếng nói quyết định trong quá trình hoạch định các quyết sách của thế giới.

Với 54 quốc gia thành viên tại Liên hợp quốc, quy mô dân số gần 1,6 tỷ người cùng nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, châu Phi sở hữu tiềm năng và đóng góp ngày càng lớn đối với nền kinh tế thế giới. Dẫu vậy, lục địa này vẫn chưa có đại diện thường trực tại Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, cơ quan giữ vai trò trung tâm trong việc duy trì hòa bình và an ninh quốc tế.

Nhìn nhận về sự bất cập này, Tổng thống Kenya William Ruto cho rằng, trật tự quốc tế cần phản ánh đúng thực tế khách quan, trao cho châu Phi vị trí tương xứng. Quan điểm này nhận được sự đồng thuận từ Tổng thống Nga Vladimir Putin. Chủ tịch Ủy ban Liên minh châu Phi cũng tái khẳng định lập trường nhất quán về việc yêu cầu dành cho châu Phi ít nhất 2 ghế thường trực và 5 ghế không thường trực tại Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc với đầy đủ quyền hạn.

Song song với cải cách chính trị, châu Phi nỗ lực giành tiếng nói lớn hơn trong cấu trúc tài chính toàn cầu, tăng khả năng tiếp cận vốn và đẩy mạnh chế biến sâu tài nguyên tại chỗ thay vì xuất khẩu thô. Đáng chú ý, việc thúc đẩy trật tự đa cực của châu Phi không nhằm tạo ra những khối đối đầu mới, mà hướng tới bảo vệ quyền tự quyết, tự do lựa chọn đối tác và tối ưu hóa hợp tác quốc tế vì lợi ích phát triển quốc gia.

Sự gắn kết này diễn ra trong bối cảnh quan hệ giữa Nga và các nước phương Tây tồn tại nhiều bất đồng sâu sắc. Theo giới quan sát quốc tế, việc đẩy mạnh hợp tác với châu Phi là bước đi chiến lược của Nga nhằm mở rộng không gian ảnh hưởng, tìm kiếm sự ủng hộ và cạnh tranh vị thế với Mỹ, châu Âu và Trung Quốc. Trong nỗ lực này, di sản lịch sử của Liên Xô về việc ủng hộ phong trào giải phóng dân tộc tiếp tục được Nga phát huy làm nền tảng chính trị quan trọng.

Bà Tighisti Amare, Giám đốc Chương trình châu Phi thuộc Viện Nghiên cứu các vấn đề quốc tế Hoàng gia Anh nhận định, khả năng chuyển hóa ảnh hưởng chính trị của Nga thành các kết quả hợp tác kinh tế cụ thể vẫn còn những hạn chế. Kim ngạch thương mại song phương 27 tỷ USD trong năm 2025 vẫn thấp hơn đáng kể so với quy mô trao đổi thương mại của Liên minh châu Âu (EU) hay Trung Quốc với lục địa này. Thêm vào đó, bất ổn an ninh kéo dài ở châu Âu tiếp tục tạo ra những khó khăn về mặt nguồn lực, ảnh hưởng đến năng lực triển khai các cam kết dài hạn của Nga.

Trên thực tế, Mỹ và các quốc gia châu Âu vẫn giữ ưu thế vượt trội về tài chính, công nghệ, đầu tư và ảnh hưởng tại các định chế tiền tệ quốc tế. Trung Quốc tiếp tục là một trong những đối tác thương mại hàng đầu của khu vực. Trong khi đó, Nga có lợi thế riêng trong lĩnh vực năng lượng, quốc phòng, cung ứng lương thực và đào tạo nguồn nhân lực. Song hành với đó, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ và các quốc gia vùng Vịnh cũng đang nhanh chóng mở rộng sự hiện diện tại châu Phi. Chính sách đối ngoại của các nước châu Phi vì thế không đơn giản là sự lựa chọn rập khuôn giữa Nga hay phương Tây.

Thực tế đó đòi hỏi Mỹ và phương Tây cần điều chỉnh cách tiếp cận, tập trung đáp ứng nhu cầu phát triển thực chất của châu Phi thay vì chỉ nhìn nhận qua lăng kính đối đầu địa chính trị. Đồng thời, việc mở rộng quan hệ Nga - châu Phi cũng không loại trừ khả năng các bên duy trì hợp tác giải quyết những thách thức xuyên biên giới như phòng, chống khủng bố, an ninh biển và biến đổi khí hậu.

Sự vận động trong quan hệ giữa Nga và các quốc gia châu Phi cho thấy, bức tranh cấu trúc quyền lực thế giới đang trải qua những điều chỉnh sâu sắc. Một trật tự quốc tế đa cực bền vững không thể chỉ dựa vào sự phân chia tầm ảnh hưởng giữa các nước lớn, mà phải đặt trên nền tảng tôn trọng độc lập, chủ quyền, bình đẳng và luật pháp quốc tế. Châu Phi kiên quyết không trở thành mặt trận cạnh tranh mới giữa các cường quốc, mà đang khẳng định vị thế của một chủ thể có quyền tự quyết, chủ động đóng góp vào việc định hình tương lai chung của thế giới.