Chuyển đổi số cần được đo bằng năng suất, chi phí và năng lực cạnh tranh

Ngày 9/10, Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức lễ chào mừng Ngày Chuyển đổi số quốc gia năm 2026. Sự kiện nằm trong chuỗi hoạt động diễn ra từ ngày 8 - 10/10 tại Trung tâm Triển lãm quốc gia (VEC), Hà Nội, với chủ đề "Từ kiến trúc, nền tảng, dữ liệu đến kết quả thực chất, nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia".

Thời gian qua, chuyển đổi số quốc gia đạt nhiều kết quả trong hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng số, triển khai dịch vụ công trực tuyến và thúc đẩy ứng dụng công nghệ trong sản xuất, kinh doanh. Tính đến tháng 9/2026, mạng 5G phủ sóng 91,99% dân số, cáp quang đã được triển khai đến 100% xã, phường. Lĩnh vực kinh tế số có 81.600 doanh nghiệp công nghệ số, với doanh thu gần 3,6 triệu tỷ đồng.

Năm 2026 cũng đánh dấu bước tiến về thể chế khi Luật Chuyển đổi số chính thức có hiệu lực. Hệ thống văn bản hướng dẫn từng bước được hoàn thiện, góp phần tạo hành lang pháp lý cho tiến trình chuyển đổi số quốc gia.

Năm thách thức của chuyển đổi số

Bên cạnh những kết quả đạt được, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân chỉ ra 5 thách thức lớn trong quá trình chuyển đổi số. Trong đó, dữ liệu là thách thức đầu tiên. Dù nhiều quy định về xây dựng và phát triển cơ sở dữ liệu đã được ban hành, tiến độ xây dựng dữ liệu tại một số lĩnh vực, Bộ, ngành vẫn còn chậm.

Thách thức thứ hai là nền tảng số. Dù nhiều nền tảng đã được triển khai, tiến độ phát triển vẫn chưa đồng đều, còn chậm và đôi khi mang tính riêng lẻ theo từng Bộ, ngành. Thứ ba là hạ tầng, bao gồm hạ tầng điện tử, hạ tầng tính toán hiệu năng cao phục vụ nghiên cứu AI và dữ liệu, cùng việc khắc phục các vùng lõm sóng.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân phát biểu tại lễ chào mừng Ngày Chuyển đổi số quốc gia năm 2026. Ảnh: Bộ Khoa học và Công nghệ.

Một thách thức khác là việc ứng dụng AI trong doanh nghiệp. Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, nhiều doanh nghiệp mong muốn đưa AI vào hoạt động, nhưng việc triển khai chưa nhanh như kỳ vọng. Đặc biệt, quá trình ứng dụng AI tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn chưa đạt tiến độ mong muốn.

Cuối cùng là nguồn nhân lực. Nhân lực phụ trách chuyển đổi số tại các Bộ, ngành, địa phương, đặc biệt ở cấp xã, còn thiếu. Trong khi đó, nhu cầu về nhân sự có chuyên môn sâu và được đào tạo, huấn luyện bài bản để đáp ứng yêu cầu công việc trong tương lai vẫn rất lớn.

“Chuyển đổi số vì thế phải được đánh giá bằng kết quả thực chất: Năng suất cao hơn, chi phí thấp hơn, dịch vụ thuận tiện hơn và năng lực cạnh tranh được cải thiện mạnh mẽ hơn," lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ chia sẻ tại buổi lễ.

Đổi mới cách triển khai chuyển đổi số

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Phạm Đức Long cho biết, từ thực tiễn năm 2026, Bộ định hướng đổi mới cách triển khai chuyển đổi số trong thời gian tới, chuyển từ giới thiệu sản phẩm công nghệ sang xác định và giải quyết các vấn đề cụ thể của địa phương, người dân và doanh nghiệp.

Theo Thứ trưởng, trước đây, việc triển khai chuyển đổi số thường xuất phát từ những sản phẩm sẵn có của doanh nghiệp công nghệ, trong khi các sản phẩm này đôi khi chỉ giải quyết được một phần nhu cầu. Thực tế, nhiều địa phương đã triển khai các trung tâm giám sát, điều hành thông minh (IOC), nhưng một số hệ thống chưa được lãnh đạo địa phương sử dụng do chưa đáp ứng được yêu cầu quản lý, điều hành cũng như nhu cầu của người dân và doanh nghiệp.

Vì vậy, cách tiếp cận mới sẽ bắt đầu từ việc xác định nhu cầu và những vấn đề cụ thể cần giải quyết, qua đó bảo đảm chuyển đổi số mang lại hiệu quả thực chất.

Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân và các đại biểu tham quan không gian triển lãm trong khuôn khổ Ngày Chuyển đổi số quốc gia năm 2026. Ảnh: Bộ Khoa học và Công nghệ.

Trên cơ sở đó, Thứ trưởng Phạm Đức Long cho biết Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ triển khai 6 nhóm nhiệm vụ trọng tâm trong năm 2027.

Thứ nhất, tăng cường đồng hành với Bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp. Theo Thứ trưởng Long, thời gian qua, Bộ Khoa học và Công nghệ tập trung nhiều vào xây dựng thể chế và hướng dẫn thực hiện, nhưng việc đồng hành trực tiếp trong quá trình triển khai chưa đáp ứng yêu cầu. Sang năm 2027, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tăng cường hỗ trợ các Bộ, ngành, địa phương thực hiện đến cùng các nhiệm vụ, từ thử nghiệm đến hoàn thiện và đưa vào thực tiễn.

Mặc dù đã ban hành Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số, nhiều Bộ, ngành và địa phương vẫn gặp khó khăn trong triển khai. Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ xây dựng mô hình áp dụng tại Bộ, đồng thời phối hợp với một địa phương để hoàn thiện khung kiến trúc cấp địa phương. Kết quả thực hiện sẽ được chia sẻ để các địa phương khác tham khảo, vận dụng phù hợp với điều kiện thực tế.

Thứ hai, tổng hợp các mô hình và trường hợp điển hình về đô thị thông minh. Thay vì xem khung kiến trúc công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) cho đô thị thông minh là danh mục ứng dụng cần triển khai đồng loạt, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tổng hợp các bài toán đã được giải quyết thành những trường hợp điển hình. Từ đó, địa phương có thể lựa chọn các ứng dụng phù hợp với nhu cầu, điều kiện và mục tiêu phát triển, tránh đầu tư dàn trải mà chưa xác định rõ hiệu quả cần đạt được.

Thứ ba, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ phối hợp với một số địa phương để triển khai mô hình chuyển đổi số cấp xã, làm rõ trách nhiệm giải quyết từng nhóm nhiệm vụ giữa Trung ương, các Bộ, ngành và chính quyền cấp tỉnh, thành phố.

Bộ cũng đang khảo sát để xác định số lượng, tính chất các bài toán tại địa phương, những vấn đề có thể giải quyết bằng nền tảng dùng chung của Trung ương và những nhiệm vụ thuộc trách nhiệm của cấp tỉnh. Trên cơ sở đó, Bộ sẽ đồng hành với một địa phương để giải quyết dứt điểm các bài toán đã xác định, đánh giá kết quả trước khi nhân rộng mô hình.

Thứ tư, thúc đẩy kinh tế số gắn với hiệu quả thực tế của hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ và vừa. Trong phát triển kinh tế số, Bộ xác định hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ và vừa là những đối tượng cần ưu tiên hỗ trợ chuyển đổi số. Bộ sẽ phối hợp đánh giá hiệu quả sử dụng và công bố những sản phẩm thực sự tạo ra giá trị, qua đó khuyến khích doanh nghiệp công nghệ đồng hành triển khai. Mục tiêu là bảo đảm chuyển đổi số mang lại hiệu quả có thể đánh giá, đo lường, thay vì dừng ở việc đưa công nghệ vào sử dụng.

Thứ năm, đào tạo cán bộ chuyên trách chuyển đổi số cấp xã theo hướng thực hành. Bộ Khoa học và Công nghệ giao Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông phối hợp với các đơn vị liên quan khảo sát thực tiễn để xác định rõ nhiệm vụ và kỹ năng mà cán bộ chuyên trách chuyển đổi số cấp xã cần có.

Trên cơ sở đó, chương trình đào tạo sẽ được thiết kế theo hướng “cầm tay chỉ việc”, gắn với công việc cụ thể để cán bộ có thể thực hiện nhiệm vụ và hỗ trợ hoạt động chuyển đổi số tại cơ sở. Bộ Khoa học và Công nghệ dự kiến triển khai thí điểm tại khoảng 20 xã, đánh giá kết quả trước khi xem xét nhân rộng.

Thứ sáu, củng cố năng lực cho các tổ công nghệ số cộng đồng. Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ phối hợp với các Bộ, ngành và địa phương tổng kết những mô hình hoạt động hiệu quả, đồng thời đánh giá nhu cầu và năng lực công nghệ cần thiết đối với các tổ công nghệ số cộng đồng.

Hoạt động đào tạo dự kiến được tổ chức trực tuyến, thông qua video và các bài học ngắn, giúp các thành viên từng bước nâng cao kỹ năng phục vụ người dân tại địa phương. Theo đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ, các tổ công nghệ số cộng đồng sẽ là lực lượng hỗ trợ người dân tiếp cận và sử dụng các nền tảng, dịch vụ số, góp phần đưa chuyển đổi số vào thực tiễn.

Cũng trong sáng 9/10, Bộ Khoa học và Công nghệ khai trương Ứng dụng hỗ trợ chuyển đổi số cấp xã, nhằm giúp địa phương tra cứu, lựa chọn các sản phẩm và giải pháp công nghệ phù hợp với nhu cầu thực tế.