Chuyển đổi số để người dân, doanh nghiệp tiếp cận Tòa án thuận tiện hơn

Một phiên tòa xét xử trực tuyến tại TAND tỉnh Quảng Trị.

Từ phòng xử án đến không gian số

Một vụ việc được đưa ra Tòa án thường kéo theo nhiều thủ tục, hồ sơ và thời gian đi lại của những người tham gia tố tụng. Đối với doanh nghiệp, thời gian giải quyết tranh chấp còn có thể gắn trực tiếp với dòng tiền, tài sản và cơ hội kinh doanh.

Công nghệ đang mở ra khả năng thay đổi một phần cách thức vận hành truyền thống đó.

Phiên tòa trực tuyến là một trong những bước đi rõ nét. Nghị quyết số 33/2021/QH15 của Quốc hội đã tạo cơ sở pháp lý cho tổ chức phiên tòa trực tuyến; sau đó, Thông tư liên tịch số 05/2021 quy định cụ thể việc tổ chức thực hiện.

Nhưng chuyển đổi số Tòa án không chỉ là đưa một phiên xử lên môi trường trực tuyến. Kế hoạch chuyển đổi số của TANDTC đặt ra nhiều nhiệm vụ rộng hơn, từ xây dựng, nâng cấp phần mềm quản lý vụ án, Trợ lý ảo Tòa án đến đầu tư thiết bị phục vụ xét xử trực tuyến và chuẩn bị lộ trình xây dựng Tòa án điện tử.

Đích đến là một phương thức hoạt động trong đó dữ liệu được kết nối tốt hơn, những công đoạn có thể số hóa được thực hiện trên môi trường số và người dân có thêm những phương thức tiếp cận hoạt động tư pháp.

Hồ sơ số thay cho những “chồng giấy”

Số hóa hồ sơ có ý nghĩa đặc biệt trong quá trình này. Hồ sơ vụ án truyền thống có thể bao gồm khối lượng lớn tài liệu, chứng cứ, biên bản, quyết định tố tụng. Khi được số hóa, việc quản lý, tìm kiếm và khai thác thông tin có điều kiện trở nên thuận tiện hơn.

Chánh án TANDTC Nguyễn Văn Quảng chủ trì buổi làm việc về tiến độ triển khai các nhiệm vụ chuyển đổi số trọng tâm của ngành Tòa án, ngày 8/9/2026.

Thực tế tại các địa phương cho thấy quá trình này đã được triển khai cùng nhiều ứng dụng khác. TAND hai cấp TP. Hà Nội trong 6 tháng đầu năm công tác 2026 đã triển khai dịch vụ công trực tuyến, số hóa hồ sơ, công khai bản án, quyết định; tổ chức hàng trăm phiên tòa trực tuyến. 100% cán bộ, công chức sử dụng đồng bộ các phần mềm nghiệp vụ.

Tại TP. Cần Thơ, việc số hóa hồ sơ, phần mềm quản lý án, chữ ký số và phiên tòa trực tuyến cũng được triển khai trong hoạt động của Tòa án.

Đối với người dân và doanh nghiệp, giá trị cuối cùng của những thay đổi này phải được thể hiện ở việc giảm những thủ tục và chi phí không cần thiết, thuận lợi hơn trong tiếp cận thông tin và theo dõi quá trình giải quyết vụ việc.

Khi công nghệ hỗ trợ người Thẩm phán

Một điểm đáng chú ý khác là ứng dụng công nghệ vào chính hoạt động chuyên môn.

Trợ lý ảo Tòa án là ví dụ. Công cụ này được định hướng hỗ trợ Thẩm phán, cán bộ Tòa án tra cứu văn bản, án lệ và những thông tin nghiệp vụ cần thiết, qua đó hỗ trợ quá trình nghiên cứu, giải quyết vụ việc.

Riêng tại TAND hai cấp TP. Hà Nội, trong 6 tháng đầu năm công tác 2026 đã ghi nhận hơn 70.000 lượt tương tác với Trợ lý ảo.

Sự xuất hiện của các công cụ công nghệ, kể cả những ứng dụng có yếu tố trí tuệ nhân tạo, không làm thay đổi một nguyên tắc căn bản: quyền tư pháp và trách nhiệm đưa ra phán quyết thuộc về con người theo quy định của pháp luật. Công nghệ đóng vai trò hỗ trợ tra cứu, xử lý thông tin và nâng cao hiệu quả công việc, không thay thế sự đánh giá độc lập của Thẩm phán.

Đây cũng là ranh giới cần được xác lập rõ khi ứng dụng AI ngày càng sâu vào lĩnh vực tư pháp.

Trợ lý ảo ứng dụng AI hỗ trợ Thẩm phán trong công tác chuyên môn là một trong các trụ cột về ứng dụng chuyển đổi số mà ngành tòa án thực hiện năm qua, góp phần quan trọng trong việc nâng cao chất lượng xét xử của Tòa án.

Công khai bản án và khả năng dự báo của doanh nghiệp

Chuyển đổi số còn có một giá trị khác đối với môi trường kinh doanh: tạo điều kiện nâng cao khả năng tiếp cận thực tiễn xét xử.

Việc công khai bản án, quyết định theo quy định và phát triển án lệ giúp luật sư, doanh nghiệp và người dân có thêm nguồn thông tin tham khảo để nhận diện cách những vấn đề pháp lý được giải quyết trong thực tế.

Năm 2026, Chánh án TANDTC tiếp tục ban hành quyết định công bố án lệ mới trên cơ sở kết quả lựa chọn, biểu quyết của Hội đồng Thẩm phán TANDTC.

Đối với doanh nghiệp, ý nghĩa của nguồn dữ liệu này không chỉ nằm ở việc tìm hiểu một vụ án đã kết thúc. Qua thực tiễn xét xử, doanh nghiệp có thể nhận diện rủi ro trong hợp đồng, quản trị chứng cứ tốt hơn và dự liệu hậu quả pháp lý của các quyết định kinh doanh.

Nói cách khác, dữ liệu tư pháp nếu được tổ chức, công khai và khai thác hiệu quả có thể trở thành một phần của hạ tầng thông tin pháp lý cho thị trường.

Chuyển đổi số Tòa án còn đối diện nhiều thách thức. Chính TANDTC từng chỉ ra hạ tầng kỹ thuật tại một số Tòa án còn hạn chế; kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan tư pháp chưa đồng bộ và một số công đoạn vẫn được thực hiện thủ công. Giai đoạn 2026–2030, ngành Tòa án tiếp tục đặt ra nhiệm vụ đầu tư hạ tầng, trang thiết bị xét xử trực tuyến và các nền tảng phục vụ Tòa án điện tử.

Bởi vậy, thước đo của chuyển đổi số không nên chỉ là số phần mềm được triển khai hay số hồ sơ được số hóa.

Với người dân, đó phải là khả năng tiếp cận công lý thuận tiện hơn. Với doanh nghiệp, đó là thời gian, chi phí tiếp cận tư pháp được giảm bớt và khả năng dự báo pháp lý được nâng lên. Với Thẩm phán, công nghệ phải giúp giảm những công việc mang tính thủ công để dành nhiều hơn thời gian cho nhiệm vụ cốt lõi: nghiên cứu hồ sơ, đánh giá chứng cứ và đưa ra phán quyết đúng pháp luật.

Sau 81 năm xây dựng và trưởng thành, công nghệ đang mở thêm một con đường để Tòa án đến gần xã hội hơn. Đích đến của chuyển đổi số Tòa án không chỉ là một nền tư pháp hiện đại, mà là để người dân, doanh nghiệp tiếp cận công lý thuận tiện hơn, nhanh hơn và với chi phí thấp hơn.