Chuyển đổi số giúp nâng cao sức cạnh tranh cho ngành hàng cá tra Việt Nam

Xuất khẩu cá tra Việt Nam năm qua đã vượt mốc 2 tỷ USD, điều này cho thấy triển vọng tích cực của ngành hàng cá tra trong thời gian tới. Bà Tô Thị Tường Lan, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết, năm 2026 ngành cá tra đứng trước những cơ hội khi nguồn cung cá thịt trắng khai thác tự nhiên trên toàn cầu được dự báo suy giảm mạnh. Theo nhận định, năm 2026 sẽ là chu kỳ thắt chặt nguồn cung cá thịt trắng, đặc biệt tại khu vực Bắc Âu và Bắc Mỹ. Vì vậy, các nhà nhập khẩu phải tìm kiếm nguồn cung thay thế ổn định, bền vững, trong đó cá tra Việt Nam được đánh giá là lựa chọn phù hợp nhờ lợi thế về giá, nguồn cung linh hoạt và các hiệp định thương mại tự do như EVFTA.

Năm 2025, xuất khẩu cá tra Việt Nam vượt mốc 2 tỷ USD

Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam dự báo trong kịch bản tích cực, xuất khẩu cá tra năm 2026 có thể đạt khoảng 2,3 tỷ USD, tăng 5% so với năm 2025; trong kịch bản thận trọng, kim ngạch có thể duy trì quanh mức 2,1- 2,2 tỷ USD. Dù quý I/2026 có thể chịu tác động nhất định từ thuế đối ứng của Mỹ, nhưng từ quý II trở đi, hiệu ứng thiếu hụt nguồn cung cá thịt trắng được kỳ vọng sẽ thúc đẩy nhu cầu cá tra.

Bà Tô Thị Tường Lan cũng khuyến nghị doanh nghiệp theo dõi sát diễn biến hạn ngạch khai thác thủy sản toàn cầu; củng cố và mở rộng các chứng nhận bền vững như ASC, BAP, GlobalGAP. Cùng với đó đa dạng hóa thị trường và tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do sẽ là yếu tố then chốt giúp ngành cá tra duy trì tăng trưởng bền vững trong năm 2026 và những năm tiếp theo.

"Tối ưu hóa chi phí sản xuất và logistics để mà duy trì lợi thế cạnh tranh trong bối cảnh lạm phát thực phẩm. Gia tăng sản phẩm tẩm bột, các sản phẩm có thể nấu liền, các sản phẩm cho phân khúc bán lẻ và dịch vụ về thực phẩm. Các doanh nghiệp nên tìm hiểu và tận dụng các hiệp định đối tác thương mại đem lại cho chúng ta", bà Lan nói.

Giai đoạn 2021- 2025 đánh dấu bước chuyển rõ nét trong nuôi trồng thủy sản tại ĐBSCL

Ngành nông nghiệp Cần Thơ xác định nuôi cá tra phải được tổ chức theo liên kết chuỗi giá trị, từ sản xuất giống, nuôi thương phẩm đến chế biến, tiêu thụ. Bà Quách Thị Thanh Bình, Phó Giám đốc Sở NN&MT cho biết, liên kết không chỉ giúp kiểm soát an toàn thực phẩm theo chuỗi, mà còn tạo điều kiện phát triển các sản phẩm giá trị gia tăng, sản phẩm OCOP, qua đó thúc đẩy tiêu thụ trong nước và xuất khẩu. Đồng thời ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số.

Theo bà Bình, địa phương tập trung triển khai các tiến bộ kỹ thuật, mô hình thực hành nuôi tốt, ứng dụng chuyển đổi số nhằm giảm chi phí sản xuất, giảm rủi ro dịch bệnh, nâng cao hiệu quả và tính bền vững của ngành hàng cá tra.

"Vấn đề sản xuất nuôi, chúng ta phải hình thành liên kết theo chuỗi để chúng ta đảm bảo vấn đề kiểm soát an toàn thực phẩm theo chuỗi cũng như là tạo ra những sản phẩm giá trị gia tăng. Áp dụng các tiến bộ khoa học công nghệ cũng như chuyển đổi số và thực hiện các mô hình áp dụng các thực hành nuôi tốt và để giảm chi phí cũng như giảm rủi ro trong phòng, chống dịch bệnh", bà Bình cho biết.

Năm 2026 ngành cá tra đứng trước những cơ hội khi nguồn cung cá thịt trắng khai thác tự nhiên trên toàn cầu được dự báo suy giảm mạnh

Ông Võ Quốc Văn, đại diện Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường, Bộ NN&MT cho biết, công tác kiểm soát chất lượng và an toàn thực phẩm (ATTP) đối với ngành hàng cá tra tiếp tục được triển khai đồng bộ trên toàn chuỗi, từ nuôi trồng, thu hoạch, chế biến đến tiêu thụ. Đây là yếu tố quan trọng góp phần duy trì, mở rộng thị trường xuất khẩu trong bối cảnh ngành thủy sản đang đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức.

Hiên nay, chương trình giám sát ATTP hiện được triển khai tại 34 vùng nuôi thuộc 11 tỉnh, thành phố, tập trung vào các chỉ tiêu trọng tâm như chất kích thích tăng trưởng, kháng sinh cấm và hạn chế, thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng và thuốc thú y thủy sản. Kết quả giám sát giai đoạn 2020-2025 cho thấy tỷ lệ vi phạm giảm mạnh, từ 1,7% năm 2020 xuống còn 0,29% trong 11 tháng năm 2025.

Công tác kiểm soát chất lượng và an toàn thực phẩm (ATTP) đối với ngành hàng cá tra tiếp tục được triển khai đồng bộ trên toàn chuỗi

Ông Võ Quốc Văn cho hay, ở khâu chế biến cả nước hiện có 183 cơ sở chế biến cá tra đủ điều kiện xuất khẩu, đáp ứng yêu cầu của các thị trường trọng điểm như Trung Quốc, Hoa Kỳ, EU, Brazil, Nga và ASEAN. Cá tra Việt Nam hiện đã có mặt tại hơn 140 quốc gia và vùng lãnh thổ. Thời gian tới, ngành cá tra cần tiếp tục đẩy mạnh áp dụng các tiêu chuẩn nuôi an toàn, tăng cường đầu tư công nghệ chế biến sâu nhằm nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm, đồng thời siết chặt công tác thanh tra, giám sát việc sử dụng hóa chất, kháng sinh, đáp ứng ngày càng tốt hơn các yêu cầu khắt khe của thị trường nhập khẩu.

"Chúng tôi cũng đề xuất là đầu tư trang bị công nghệ gắn với người nuôi để hoàn thiện kiểm soát từ chuỗi sản xuất, từ sản xuất, chế biến và xuất khẩu. Tập trung huấn luyện, hướng dẫn áp dụng các quy trình nuôi cá an toàn, an toàn dịch bệnh có trách nhiệm bền vững như là VietGAP, ASC, GlobalGAP. Chúng tôi cũng đề nghị các cơ quan quản lý địa phương rà soát cấp mã số diện cao nuôi cá thương phẩm, tăng cường công tác thanh tra việc lưu thông, mua bán, sử dụng chế phẩm xử lý, cải tạo môi trường thủy sản, sử dụng hóa chất, kháng sinh nuôi trong nuôi trồng thủy sản, xử lý nghiêm các vi phạm theo quy định của pháp luật", ông Văn đề nghị.

Chuyển đổi số được xác định là giải pháp then chốt giúp ngành cá tra nâng cao giá trị

Ngành thủy sản Việt Nam hiện đóng góp khoảng 4% GDP, tạo sinh kế cho hàng triệu lao động. Tuy nhiên, ngành đang đối mặt nhiều thách thức từ biến đổi khí hậu, chi phí đầu vào tăng cao và các yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường lớn về truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững và kiểm soát phát thải carbon. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số đã trở thành yêu cầu tất yếu để ngành thủy sản duy trì năng lực cạnh tranh và phát triển dài hạn.

Ông Vũ Ngọc Tuấn, Cục Chuyển đổi số, Bộ NN&MT thông tin, giai đoạn 2021- 2025 đánh dấu bước chuyển rõ nét trong nuôi trồng thủy sản tại ĐBSCL, khi người nuôi từng bước chuyển từ sản xuất dựa vào kinh nghiệm sang quản lý dựa trên dữ liệu. Tiêu biểu là hệ thống bản đồ số của Hiệp hội Cá tra Việt Nam đã số hóa hơn 1.800 ao nuôi, diện tích khoảng 1.800 ha, giúp giám sát môi trường nuôi 24/7, giảm rủi ro và nâng cao hiệu quả kinh tế.

Ở khâu chế biến và thương mại, doanh nghiệp thủy sản đi đầu trong ứng dụng công nghệ số, gắn mã QR truy xuất nguồn gốc, khai thác Big Data để phân tích thị trường và mở rộng kênh phân phối qua các sàn thương mại điện tử quốc tế, góp phần duy trì tăng trưởng xuất khẩu trong bối cảnh thị trường nhiều biến động.

Theo ông Tuấn, giai đoạn 2026- 2030, ngành thủy sản xác định lấy dữ liệu làm tài nguyên, công nghệ làm động lực, hướng tới kinh tế số chiếm tối thiểu 10% GDP nông nghiệp. Để chuyển đổi số đi vào thực chất, cần sớm có cơ chế tín dụng ưu đãi, tăng cường số hóa dữ liệu từ cơ sở và thay đổi tư duy của doanh nghiệp, người sản xuất, coi minh bạch dữ liệu là yếu tố then chốt để thủy sản Việt Nam vươn xa trên thị trường toàn cầu.

"Trong sản xuất thì chúng tôi khuyến nghị các mô hình nuôi biển công nghệ cao, sử dụng robot và AI để tự động hóa quy trình, đặc biệt là các ứng dụng về AI để dự báo môi trường, giúp bà con ngư dân biết chính xác nơi có cá để ra khơi, tiết kiệm được nhiên liệu và chuyến đi hiệu quả hơn. Về nhân lực thì Bộ sẽ phối hợp với các địa phương mở chiến dịch đào tạo kỹ năng số đại trà cho nông dân để bà con không còn bỡ ngỡ trong công nghệ. Song song đó là đào tạo đội ngũ chuyên gia dữ liệu để vận hành hệ thống của ngành. Về nhiệm vụ trọng tâm thứ ba là thị trường và an ninh mạng thì nhóm nhiệm vụ cuối cùng là chúng ta đã sẽ xây dựng sàn giao dịch thủy sản quốc gia để kết nối trực tiếp với người mua và người bán, giảm bớt khâu trung gian", ông Tuấn nói.

Chuyển đổi số đang từng bước làm thay đổi phương thức sản xuất, kinh doanh của ngành cá tra. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt và yêu cầu thị trường không ngừng nâng cao, chuyển đổi số đã trở thành yêu cầu bắt buộc, giúp ngành cá tra thích ứng hiệu quả và hướng tới phát triển bền vững. Việc ứng dụng công nghệ xuyên suốt từ vùng nuôi đến sản phẩm xuất khẩu được xem là đòn bẩy quan trọng, góp phần nâng cao giá trị và khẳng định vị thế cá tra Việt Nam trên thị trường thế giới.

Phạm Hải/VOV-ĐBSCL