Chuyển đổi số trong hệ thống pháp luật Việt Nam

Ảnh minh họa

Trong khi các ngành kinh tế, tài chính đã có những bước tiến vượt bậc với ngân hàng số, thương mại điện tử hay fintech, thì ngành tư pháp vẫn còn nhiều dư địa để phát triển. Chuyển đổi số trong tư pháp không chỉ đơn thuần là số hóa hồ sơ, văn bản mà là quá trình tái cấu trúc toàn diện cách thức cung cấp dịch vụ pháp lý, nâng cao khả năng tiếp cận công lý của người dân và tăng cường hiệu quả hoạt động của bộ máy tư pháp.

Thực tế cho thấy người dân và doanh nghiệp đang phải đối mặt với không ít khó khăn khi tiếp cận các dịch vụ tư pháp. Từ việc tra cứu văn bản pháp luật, đăng ký giao dịch bảo đảm, công chứng hợp đồng cho đến giải quyết tranh chấp tại tòa án, hầu hết các thủ tục vẫn yêu cầu sự hiện diện trực tiếp, tốn nhiều thời gian và chi phí. Trong bối cảnh xã hội ngày càng năng động, nhu cầu về các dịch vụ pháp lý nhanh chóng, tiện lợi và minh bạch trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Chuyển đổi số mở ra những khả năng mới cho ngành tư pháp. Hệ thống tra cứu văn bản pháp luật thông minh có thể giúp người dân và doanh nghiệp dễ dàng tìm hiểu quy định liên quan đến hoạt động của mình mà không cần đến chuyên gia pháp lý. Nền tảng đăng ký giao dịch bảo đảm trực tuyến giúp rút ngắn thời gian từ nhiều ngày xuống chỉ còn vài phút, tạo thuận lợi cho hoạt động kinh doanh và bảo vệ quyền lợi các bên tham gia giao dịch. Dịch vụ công chứng điện tử có thể giảm thiểu gian lận, tăng tính xác thực của giao dịch, đồng thời tiết kiệm thời gian và chi phí cho người dân.

Đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ trong hoạt động của tòa án hứa hẹn mang lại những thay đổi căn bản. Hệ thống quản lý hồ sơ vụ án điện tử giúp theo dõi tiến độ xử lý minh bạch, hạn chế tình trạng kéo dài gây phiền hà cho đương sự. Xét xử trực tuyến không chỉ giúp tiết kiệm chi phí đi lại, mà còn tạo điều kiện cho những người ở xa hoặc có hoàn cảnh khó khăn tiếp cận được với công lý. Công nghệ trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ thẩm phán trong việc tra cứu tiền lệ, phân tích chứng cứ, từ đó nâng cao chất lượng và tính nhất quán của các bản án.

Tuy nhiên, con đường chuyển đổi số trong tư pháp không phải không có thách thức. Vấn đề bảo mật thông tin, đặc biệt là dữ liệu cá nhân nhạy cảm trong các vụ án cần được đặt lên hàng đầu. Sự chênh lệch về trình độ công nghệ giữa các vùng miền có thể tạo ra khoảng cách tiếp cận dịch vụ tư pháp số. Không phải tất cả người dân, đặc biệt là người cao tuổi và người sống ở vùng sâu vùng xa, đều có khả năng sử dụng thành thạo các công nghệ mới. Đội ngũ cán bộ tư pháp cũng cần được đào tạo bài bản để có thể vận hành hiệu quả các hệ thống số.

Luật sư HOÀNG HÀ, Đoàn Luật sư TPHCM

Hơn nữa, pháp luật hiện hành cần được rà soát và hoàn thiện để tạo hành lang pháp lý đầy đủ cho các hoạt động tư pháp số. Nhiều quy định còn mang tính chất truyền thống, chưa dự liệu đến khả năng thực hiện các thủ tục pháp lý hoàn toàn trực tuyến. Việc công nhận giá trị pháp lý của chữ ký số, hợp đồng điện tử, chứng cứ điện tử trong một số lĩnh vực nhất định vẫn còn nhiều điểm chưa rõ ràng, gây khó khăn cho việc áp dụng trong thực tiễn.

Để chuyển đổi số trong tư pháp thành công cần có sự phối hợp đồng bộ từ nhiều phía. Nhà nước cần đầu tư mạnh mẽ vào hạ tầng công nghệ, xây dựng các nền tảng số hiện đại, đảm bảo an toàn và bảo mật. Đồng thời cần có lộ trình cụ thể để hoàn thiện khung pháp lý tạo cơ sở vững chắc cho các hoạt động tư pháp số. Công tác đào tạo, nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ cũng như tuyên truyền, hướng dẫn người dân sử dụng dịch vụ tư pháp số cần được triển khai bài bản và liên tục.

Các tổ chức hành nghề luật sư cũng đang tích cực ứng dụng công nghệ vào hoạt động tư vấn pháp lý. Từ hệ thống quản lý hồ sơ khách hàng, tư vấn trực tuyến cho đến sử dụng trí tuệ nhân tạo phân tích văn bản pháp luật, công nghệ đang thay đổi cách thức cung cấp dịch vụ pháp lý, giúp luật sư có thể phục vụ nhiều khách hàng hơn với chất lượng tốt hơn và chi phí hợp lý hơn.

Trong kỷ nguyên số, việc đảm bảo an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân trở thành ưu tiên hàng đầu. Các vụ việc rò rỉ thông tin, tấn công mạng có thể gây hậu quả nghiêm trọng, đặc biệt khi liên quan đến dữ liệu nhạy cảm trong lĩnh vực tư pháp. Hệ thống cần được xây dựng với các lớp bảo mật vững chắc, tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế về bảo vệ dữ liệu cá nhân và có cơ chế ứng phó kịp thời với các sự cố an ninh mạng.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, những quốc gia thành công trong chuyển đổi số tư pháp đều có điểm chung là sự cam kết chính trị cao, đầu tư bài bản và có lộ trình rõ ràng. Estonia với hệ thống e-Justice, cho phép công dân thực hiện hầu hết các thủ tục tư pháp trực tuyến; Singapore với State Courts đã số hóa toàn bộ quy trình xét xử; hay Hàn Quốc với hệ thống tòa án điện tử đều là những mô hình đáng để Việt Nam nghiên cứu và học tập.

Năm Bính Ngọ 2026 có thể là năm khởi đầu cho một giai đoạn phát triển mới của ngành tư pháp Việt Nam. Với quyết tâm chính trị, sự đầu tư thích đáng và sự tham gia tích cực của toàn xã hội, chuyển đổi số trong tư pháp không chỉ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy mà còn góp phần xây dựng một hệ thống tư pháp hiện đại, minh bạch, công bằng và dễ tiếp cận hơn cho mọi người dân. Đây chính là nền tảng quan trọng để xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong kỷ nguyên số.

Luật sư HOÀNG HÀ, Đoàn Luật sư TPHCM