Chuyển đổi số – xanh: Động lực lớn nhưng chưa dễ 'bật công tắc' cho nông nghiệp

Chuyển đổi số - xanh tạo đột phá về năng suất và chất lượng

Ngày 30/3, tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia, Hà Nội, Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tổ chức Hội thảo với chủ đề "Chuyển đổi số - xanh: Động lực phát triển doanh nghiệp trong kỷ nguyên mới".

TS. Đào Xuân Hưng, Tổng Biên tập Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường cho biết "Chuyển đổi số và chuyển đổi xanh không chỉ giúp doanh nghiệp nâng cao năng suất, đẩy mạnh ứng dụng khoa học - công nghệ, nâng tầm năng lực đổi mới sáng tạo, tối ưu hóa quản trị, mà còn mở rộng không gian phát triển thông qua thương mại điện tử, kết nối thị trường, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu và hướng tới phát triển kinh tế tuần hoàn, sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải, bảo vệ môi trường và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh và giá trị thương hiệu doanh nghiệp Việt Nam.

Chuyển đổi số – xanh: Động lực lớn nhưng chưa dễ 'bật công tắc' cho nông nghiệp.

Theo PGS.TS. Phạm Anh Tuấn, Viện trưởng Viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch, ngành nông nghiệp hiện đang đối mặt "áp lực kép" từ biến đổi khí hậu và cạnh tranh thị trường. Bên cạnh đó, những hạn chế nội tại như sản xuất còn phân tán, tổn thất sau thu hoạch cao, giá trị gia tăng thấp đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới mô hình phát triển.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh được xác định là giải pháp mang tính hệ thống. Chuyển đổi số dựa trên dữ liệu, tự động hóa và kết nối giúp nâng cao năng suất, kiểm soát tốt quá trình sản xuất, bảo quản và chế biến. Trong khi đó, chuyển đổi xanh hướng tới giảm phát thải, phát triển kinh tế tuần hoàn và hệ sinh thái nông nghiệp bền vững.

Trên thế giới, nhiều quốc gia phát triển đang đẩy mạnh nông nghiệp dựa trên dữ liệu và phát thải thấp. Các công nghệ cốt lõi như trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), robot, blockchain hay dữ liệu lớn (Big Data) được ứng dụng rộng rãi, từ dự báo năng suất, nhận diện sâu bệnh đến truy xuất nguồn gốc và quản lý chuỗi cung ứng.

Tại Việt Nam, theo Quyết định 749/QĐ-TTg, nông nghiệp là một trong 8 lĩnh vực ưu tiên chuyển đổi số. Thực tế cho thấy, quá trình này đang từng bước chuyển từ "sản xuất theo kinh nghiệm" sang "quản trị chính xác". Nhiều công nghệ đã được áp dụng như IoT giám sát môi trường, drone phun thuốc, AI dự báo dịch bệnh hay các nền tảng truy xuất nguồn gốc, thương mại điện tử nông sản.

Song song đó, chuyển đổi xanh cũng được thúc đẩy với các mô hình canh tác ít phát thải, giảm hóa chất, tối ưu sử dụng nước và phát triển nông nghiệp tái sinh. Kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp ngày càng rõ nét khi phụ phẩm được tái sử dụng làm tài nguyên, kết hợp với các công nghệ như biochar, enzyme hay vật liệu phân hủy sinh học.

Đặc biệt, công nghệ sau thu hoạch và chế biến đang đóng vai trò quan trọng trong việc giảm tổn thất và nâng cao giá trị nông sản. Các giải pháp như bao gói thông minh, giám sát chuỗi cung ứng lạnh, sấy tiết kiệm năng lượng… đang được ứng dụng nhằm đáp ứng yêu cầu thị trường trong và ngoài nước.

Tuy nhiên, theo PGS.TS Phạm Anh Tuấn, quá trình chuyển đổi số – xanh trong nông nghiệp vẫn đối mặt với nhiều thách thức như chi phí đầu tư cao, thiếu nhân lực chất lượng, dữ liệu còn phân tán và quy mô sản xuất nhỏ lẻ.

Để thúc đẩy quá trình này, các chuyên gia đề xuất cần hoàn thiện khung chính sách tích hợp giữa chuyển đổi số và chuyển đổi xanh; xây dựng cơ chế tín dụng xanh ưu đãi cho doanh nghiệp; phát triển thị trường carbon trong nông nghiệp và chuẩn hóa hệ thống truy xuất nguồn gốc, đánh giá phát thải.

Bên cạnh đó, cần tăng đầu tư cho nghiên cứu và phát triển các công nghệ lõi như AI, IoT, Big Data; xây dựng nền tảng dữ liệu số nông nghiệp quốc gia; phát triển hạ tầng số đồng bộ đến vùng sản xuất và hình thành các hệ sinh thái nền tảng số phục vụ quản lý, truy xuất và giao dịch nông sản.

Chuyển đổi xanh không chỉ chuyển đổi về công nghệ

Theo chuyên gia Hà Phan Kim Nguyệt, Giám đốc điều hành UPGREEN Việt Nam, nghiên cứu sinh tiến sĩ về thiết kế bền vững, ĐH RMIT Việt Nam, trong bối cảnh hơn 76% doanh nghiệp Việt Nam đã bắt đầu tích hợp yếu tố môi trường vào hoạt động, một vấn đề nổi lên là khoảng cách giữa "tuyên bố xanh" và "hành động xanh". Nhiều doanh nghiệp vẫn mang tính hình thức, thiếu dữ liệu và hệ thống đo lường, dẫn đến nguy cơ "greenwashing" (tẩy xanh- thuật ngữ chỉ các chiến thuật marketing đánh lừa công chúng, gây xói mòn lòng tin và cản trở giải pháp thiết thực ứng phó với khủng hoảng khí hậu).

Để giải quyết, bài viết nhấn mạnh hai trụ cột. Thứ nhất, thiết kế tuần hoàn hướng tới tái cấu trúc toàn bộ vòng đời sản phẩm, từ sử dụng vật liệu bền vững, kéo dài tuổi thọ đến khả năng tái chế. Thứ hai, truy xuất số sử dụng các công nghệ như QR, NFC hay blockchain để minh bạch hóa dữ liệu môi trường, giúp người dùng và đối tác có thể tự xác minh tác động thực tế.

Sự kết hợp này tạo ra chuyển dịch từ "tiếp thị bền vững" sang "chứng minh bền vững". Doanh nghiệp không chỉ nói về trách nhiệm môi trường mà còn cung cấp dữ liệu cụ thể như lượng nhựa tái chế hay CO₂ giảm thải.

Ba mô hình thực tiễn được đưa ra gồm: Greeny Card (danh thiếp NFC từ nhựa tái chế), dự án ghế công viên tái chế của Grab Việt Nam và mô hình tuần hoàn khép kín tại RMIT Việt Nam. Các ví dụ này cho thấy vật liệu tái chế kết hợp công nghệ số có thể tạo ra giá trị kép: giảm tác động môi trường và tăng lợi thế cạnh tranh, đặc biệt trong báo cáo ESG. Thiết kế tuần hoàn không nhất thiết làm tăng chi phí mà là tái phân bổ chi phí, trong khi truy xuất số trở thành lợi thế cạnh tranh khi các tiêu chuẩn ESG ngày càng chặt chẽ.

Chuyên gia Hà Phan Kim Nguyệt đề xuất một số khuyến nghị như: doanh nghiệp nên bắt đầu từ quy mô nhỏ; cơ quan quản lý cần xây dựng tiêu chuẩn truy xuất và dữ liệu ESG; các cơ sở đào tạo tăng cường mô hình thực hành; và hệ sinh thái khởi nghiệp cần hỗ trợ doanh nghiệp tạo tác động.

Chuyển đổi xanh không chỉ là thay đổi công nghệ mà là chuyển đổi tư duy: từ sản phẩm sang hệ thống, từ tuyến tính sang tuần hoàn và từ lời hứa sang dữ liệu có thể kiểm chứng.

Theo PGS.TS Phạm Anh Tuấn, nguồn nhân lực cũng là yếu tố then chốt, ngoài ra, việc thúc đẩy liên kết "4 nhà" (Nhà nước – Viện – Doanh nghiệp – Nông dân), xây dựng các trung tâm đổi mới sáng tạo nông nghiệp và tăng cường hợp tác quốc tế sẽ góp phần hình thành các doanh nghiệp dẫn dắt trong từng ngành hàng.

Các chuyên gia nhận định, nếu được triển khai đồng bộ, chuyển đổi số – xanh sẽ không chỉ giúp ngành nông nghiệp Việt Nam thích ứng với biến đổi khí hậu mà còn tạo ra bước đột phá về năng suất, chất lượng và khả năng cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.

Tô Hội