Chuyên gia cảnh báo 'ma trận' ngành học mới

Thí sinh chuẩn bị bước vào kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2025 - Ảnh: Thế Đại

Chạy đua mở ngành "hot"

TS. Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD&ĐT), cho rằng phát triển đại học đa ngành, đa lĩnh vực là xu hướng chung của thế giới, gắn với các nền kinh tế nhiều thành phần. Trong quá trình chuyển từ kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường, mô hình đại học đơn ngành dần bộc lộ hạn chế và được thay thế bằng mô hình đa ngành. Sự chuyển dịch này phản ánh định hướng đào tạo đáp ứng nhu cầu thị trường lao động hiện đại và quá trình chuyển đổi số. Tuy nhiên, xu hướng chỉ có ý nghĩa khi các cơ sở giáo dục đại học đáp ứng đầy đủ điều kiện mở ngành, gồm ba yếu tố cốt lõi: Đội ngũ giảng viên, cơ sở vật chất và chương trình đào tạo. Trong đó, chương trình có thể tham khảo từ các trường khác, nhưng cơ sở vật chất thì không thể "đi mượn".

Thực tế, ngành sức khỏe, công nghệ cao đòi hỏi chi phí lớn và đội ngũ giảng viên được đào tạo bài bản. Dù vậy, không ít trường không chuyên vẫn mở ngành y dược khi chưa đủ điều kiện, tiềm ẩn nguy cơ đào tạo ra sản phẩm kém chất lượng. Theo TS. Khuyến, quản lý vấn đề này là trách nhiệm của Bộ GD&ĐT, với hai nội dung then chốt: Tiêu chí mở ngành phải cụ thể, chặt chẽ, tránh tình trạng "mượn" giảng viên; đồng thời, điều kiện cơ sở vật chất, nhất là với các ngành đặc thù, phải được kiểm soát nghiêm. "Đào tạo bác sĩ phải gắn với bệnh viện thực hành - điều mà các trường không thuộc khối y hoặc trường tư thục khó đáp ứng tương đương. Bên cạnh đó, xu hướng mở ngành công nghệ cao, đặc biệt là đào tạo kỹ sư thiết kế chip, đang diễn ra ồ ạt. Trong khi theo các tài liệu chuyên môn, đào tạo kỹ sư chip đòi hỏi cơ sở chuyên biệt và quy trình chặt chẽ, không thể chuyển đổi nhanh từ ngành công nghệ thông tin.

Học sinh chủ động tìm hiểu thông tin ngành học trước kỳ tuyển sinh đại học - Ảnh minh họa: OU

TS. Khuyến lo ngại "việc quản lý chất lượng đào tạo khi nhiều cơ sở chạy theo xu hướng, đánh vào tâm lý xã hội". Ví dụ, mục tiêu đào tạo 50.000 - 100.000 kỹ sư chip được đặt ra, Việt Nam hiện hầu như chưa có cơ sở nào đủ điều kiện đạt chuẩn quốc tế, nhưng việc mở ngành diễn ra tràn lan, dẫn đến lãng phí nguồn lực và sinh viên khó tìm việc. Theo ông, mở rộng đào tạo phải đi kèm giám sát và trách nhiệm giải trình. Các trường cần công khai điều kiện đội ngũ, cơ sở vật chất, năng lực đào tạo để xã hội giám sát, đặc biệt với các ngành "hot", đồng thời tăng cường giám sát đầu ra, tránh tình trạng đào tạo xong rồi mới "kêu cứu" vì sinh viên thất nghiệp.

Đại biểu Phạm Văn Hòa, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Đồng Tháp cho rằng, với những ngành đào tạo có tính chuyên sâu và đặc thù cao như y dược, không nên cho phép các trường đại học đa ngành mở đào tạo tràn lan. Các ngành này cần được tập trung đào tạo tại các trường đại học chuyên ngành y, dược để bảo đảm chất lượng và chiều sâu chuyên môn. "Liên quan trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng con người, nếu nhiều trường đa ngành cùng mở đào tạo, việc kiểm soát chất lượng sẽ rất khó khăn", đại biểu Hòa bày tỏ.

Một bất cập lớn hiện nay là sự chênh lệch về chất lượng đầu vào. Trong khi các trường đại học y, dược tuyển sinh với mức điểm rất cao, có ngành từ 28 - 30 điểm, thì nhiều trường khác có điểm chuẩn thấp hơn nhiều nhưng vẫn đào tạo cùng ngành. Đầu vào thấp khiến khó bảo đảm chất lượng đầu ra, kéo theo nguy cơ hệ lụy lớn cho xã hội. Trường hợp thật sự cần thiết phải mở ngành, phải có ý kiến thẩm định và chấp thuận của Bộ Y tế. Các tiêu chí mở ngành hiện nay còn chung chung, thiếu cụ thể, tạo kẽ hở để một số cơ sở đào tạo "lách luật". Bộ GD&ĐT cần ban hành tiêu chí rõ ràng, chặt chẽ đối với các ngành đặc thù, đồng thời phối hợp với các bộ, ngành chuyên môn xây dựng điều kiện đào tạo chuyên sâu. Riêng lĩnh vực y dược cần có quy định riêng, không thể áp dụng chung như các ngành khác. "Nếu đào tạo dàn trải, nặng lý thuyết, sinh viên ra trường chỉ có bằng cấp nhưng không đáp ứng yêu cầu thực tiễn thì sẽ gây lãng phí lớn cho xã hội", đại biểu Hòa nói.

Tỉnh táo trước "ma trận" ngành học

Em Phạm Trung Hiếu, học sinh lớp 12 Trường THPT chuyên Nguyễn Bỉnh Khiêm (Đà Nẵng), cho biết: "Em dự định thi vào ngành Y khoa của Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch bằng kỳ thi tốt nghiệp THPT và không đăng ký học y tại các trường mới mở ngành". Theo đó, ngành y đòi hỏi chất lượng đào tạo cao, trong khi các trường mới mở ngành chưa tạo được sự yên tâm về chất lượng và giá trị bằng cấp so với các cơ sở đào tạo y dược lâu đời. Ngành y hiện nay chủ yếu tuyển sinh qua kỳ thi tốt nghiệp THPT, ít phương thức xét tuyển hơn so với các ngành khác. Vì vậy, nếu tập trung tốt cho một kỳ thi, thí sinh vẫn có thể đạt kết quả xứng đáng.

Công tác tư vấn tuyển sinh, hướng nghiệp giúp thí sinh tránh “lạc” trong “ma trận” ngành học - Ảnh minh họa: HCMUE

Tương tự, em Phùng Mạnh Trung, học sinh lớp 12A1 Trường THPT Lương Tài số 2 (Bắc Ninh), nhận định mùa tuyển sinh 2026 có nhiều thay đổi với đa dạng phương thức xét tuyển như học bạ kết hợp chứng chỉ ngoại ngữ, kỳ thi riêng của các trường đại học, thi tốt nghiệp THPT hoặc các hình thức kết hợp. Đặc biệt, "thí sinh cần có kế hoạch rõ ràng để tránh lạc trong ma trận thông tin tuyển sinh. Học sinh phải chủ động tìm hiểu thông tin thường xuyên bên cạnh công tác ôn thi", Mạnh Trung nói.

Bàn về tuyển sinh, TS Lê Viết Khuyến đưa ra 3 khuyến cáo đối với học sinh và phụ huynh: Thứ nhất, cần xem xét sự yêu thích và năng khiếu thực sự của người học đối với ngành đăng ký; Thứ hai, phải tìm hiểu nhu cầu xã hội của ngành nghề, thông tin này cần được báo chí và cơ quan quản lý nhà nước công bố minh bạch; Thứ ba, cần đánh giá năng lực thực sự của cơ sở đào tạo, xem trường có đủ điều kiện mở ngành hay chỉ mở theo phong trào. "Ở nhiều quốc gia có nền giáo dục phát triển, hệ thống tư vấn hướng nghiệp được tổ chức bài bản từ sớm, trong khi ở Việt Nam công tác này còn yếu. Không ít hoạt động "hướng nghiệp" hiện nay thực chất là tuyển sinh, nhằm thu hút người học, hơn là giúp học sinh hiểu rõ bản thân và thị trường lao động", TS Khuyến thông tin.

Hà Phương