Chuyên gia cảnh báo tình trạng kháng kháng sinh của phế cầu khuẩn

Tọa đàm do Hội Y học dự phòng Việt Nam tổ chức, với sự hỗ trợ khoa học từ Công ty TNHH Pfizer Việt Nam, diễn ra trong bối cảnh phòng ngừa bệnh phế cầu khuẩn là một trong những nội dung được Bộ Y tế đưa vào Kế hoạch tiêm chủng mở rộng giai đoạn 2026 - 2028 theo Quyết định số 2780/QĐ-BYT.

Các chuyên gia ngành y tế chia sẻ tại tọa đàm khoa học về bệnh phế cầu khuẩn ở trẻ em, tổ chức ngày 24/6 tại TP Hồ Chí Minh. Ảnh: BTC

GS.TS.BS Phan Trọng Lân - Viện trưởng Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương, Chủ tịch Hội Y học dự phòng Việt Nam chia sẻ: "Có những bệnh nếu chúng ta chờ đến khi vào viện mới quan tâm thì thường đã muộn hoặc ít nhất là đã phải trả giá bằng rất nhiều lo lắng, chi phí và đôi khi là cả những hậu quả nặng nề cho trẻ. Bệnh do phế cầu khuẩn là một ví dụ như vậy vì vi khuẩn này là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây viêm phổi, viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết ở trẻ em. Hiện nay, dưới tác động của ô nhiễm môi trường, đô thị hóa và tình trạng tự ý sử dụng kháng sinh, bức tranh dịch tễ của bệnh do phế cầu khuẩn đang trở nên phức tạp hơn".

Theo các chuyên gia, phế cầu khuẩn (Streptococcus pneumoniae) hiện là một trong những tác nhân hàng đầu gây viêm phổi mắc phải trong cộng đồng và nhiều bệnh xâm lấn nguy hiểm như viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết ở trẻ em. Bên cạnh đó, diễn biến dịch tễ của bệnh cũng đang có nhiều thay đổi, với sự đa dạng của các típ huyết thanh lưu hành trong cộng đồng.

Một nghiên cứu công bố năm 2026 trên tạp chí Lancet Regional Health - Western Pacific ước tính, khoảng 1/3 trẻ em Việt Nam dưới 18 tuổi đang mang phế cầu khuẩn không triệu chứng ở vùng mũi - họng, trở thành nguồn lây chủ yếu trong cộng đồng và hộ gia đình đa thế hệ. Đáng chú ý, típ huyết thanh 19F hiện diện ở 17% trẻ mang trùng và liên quan đến 25% số ca tử vong do bệnh phế cầu xâm lấn tại Bệnh viện Nhi Trung ương.

GS.TS.BS Phan Trọng Lân, Viện trưởng Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương, Chủ tịch Hội Y học dự phòng Việt Nam phát biểu tại tọa đàm. Ảnh: BTC

PGS.TS.BS Phạm Quang Thái, Phó Trưởng khoa Kiểm soát bệnh truyền nhiễm, Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương nhận xét: "Bức tranh dịch tễ phế cầu khuẩn ở trẻ em Việt Nam tiếp tục thay đổi theo thời gian, với sự đa dạng của các típ huyết thanh lưu hành. Giám sát dịch tễ liên tục và cập nhật dữ liệu khoa học là cơ sở cho các quyết định chuyên môn về y tế dự phòng".

Một trong những vấn đề được các chuyên gia đặc biệt quan tâm là tình trạng đề kháng kháng sinh của phế cầu khuẩn. Nhiều bệnh viện tại Việt Nam ghi nhận việc điều trị bệnh ngày càng gặp khó khăn do vi khuẩn đã đề kháng với các loại kháng sinh phổ biến, thậm chí đa kháng thuốc.

PGS.TS.BS Cao Hữu Nghĩa, Trưởng Bộ môn Khoa học y sinh, Viện Pasteur TP Hồ Chí Minh nhấn mạnh: "Hiện nay, bệnh do phế cầu khuẩn không chỉ là mối nguy ở nhóm trẻ nhũ nhi và trẻ dưới 5 tuổi mà còn có thể gây bệnh nặng và biến chứng ở một số trẻ lớn hơn có bệnh nền nguy cơ cao. Do đó, việc nhận diện đúng nhóm nguy cơ ở từng độ tuổi đóng vai trò quan trọng, giúp định hướng các biện pháp phòng ngừa phù hợp để giảm gánh nặng bệnh tật cho trẻ".

Theo các chuyên gia, trẻ mắc các bệnh nền như hen suyễn mức độ trung bình hoặc nặng, bệnh tim mạn tính, bệnh phổi mạn tính, bệnh gan, bệnh thận, đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch là nhóm cần được lưu ý đặc biệt trong công tác phòng ngừa bệnh do phế cầu khuẩn.

PGS.TS.BS Cao Hữu Nghĩa, Trưởng Bộ môn Khoa học y sinh, Viện Pasteur TP Hồ Chí Minh phát biểu tại tọa đàm. Ảnh: BTC

Từ góc độ lâm sàng, BSCKII - Thầy thuốc ưu tú Nguyễn Minh Tiến, Phó Giám đốc Bệnh viện Nhi Đồng Thành phố cho biết: "Hàng năm, bệnh viện chúng tôi tiếp nhận các ca viêm phổi nặng, viêm tai giữa tái phát do phế cầu khuẩn và cả những trường hợp viêm màng não. Có những bệnh nhi phải can thiệp ECMO. Điều ít cha mẹ nhận thức được là bệnh phế cầu khuẩn được ghi nhận ở nhiều nhóm tuổi khác nhau và khi trẻ đã mắc bệnh, lựa chọn điều trị có thể bị ảnh hưởng bởi tình trạng kháng kháng sinh ngày càng được ghi nhận".

Theo dữ liệu được chia sẻ tại tọa đàm, tỷ lệ đề kháng kháng sinh của phế cầu khuẩn hiện ở mức đáng lo ngại. Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, giai đoạn 2019 - 2022, 75,3% típ phế cầu gây bệnh xâm lấn đã đề kháng cephalosporin thế hệ ba, đồng thời ghi nhận tỷ lệ đề kháng rất cao với erythromycin và clindamycin. Một số nghiên cứu tại Cần Thơ và Nghệ An cũng ghi nhận tỷ lệ đề kháng trên 90% đối với nhiều nhóm kháng sinh thông dụng.

Bên cạnh thách thức về điều trị, các chuyên gia cho biết bệnh do phế cầu khuẩn vẫn gây gánh nặng đáng kể đối với sức khỏe trẻ em. Dữ liệu từ Bệnh viện Nhi Đồng 1 và Bệnh viện Nhi Đồng 2 (TP Hồ Chí Minh) ghi nhận, phế cầu khuẩn là nguyên nhân của 86,1% các trường hợp viêm màng não vi khuẩn ở trẻ dưới 5 tuổi trong giai đoạn 2012 - 2021. Trong khi đó, nghiên cứu tại Bệnh viện Nhi Trung ương, giai đoạn 2019 - 2022, ghi nhận tỷ lệ tử vong ở trẻ mắc bệnh phế cầu xâm lấn là 8,8%.

Các chuyên gia y tế nhận định, việc tăng cường giám sát dịch tễ, sử dụng kháng sinh hợp lý, nâng cao nhận thức cộng đồng và chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa phù hợp là những giải pháp quan trọng nhằm giảm gánh nặng bệnh tật do phế cầu khuẩn ở trẻ em.