Chuyên gia đề xuất xây dựng hệ sinh thái văn hóa số

Nhằm quán triệt tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam; sự chỉ đạo của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh phối hợp với Báo Văn hóa tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Phát triển công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên số”, tại TP Hồ Chí Minh chiều 5/6.

Văn hóa là động lực cho phát triển bền vững

Hội thảo được tổ chức trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu ngày càng cao về chất lượng tăng trưởng, năng lực cạnh tranh quốc gia và khả năng thích ứng trước những biến động nhanh chóng của thời đại số. Trong đó, Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam khẳng định: “Phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước”.

TS Nguyễn Anh Vũ, Tổng Biên tập Báo Văn hóa phát biểu đề dẫn hội thảo khoa học. Ảnh: T.Luân.

Phát biểu đề dẫn hội thảo, TS Nguyễn Anh Vũ, Tổng Biên tập Báo Văn hóa cho biết, nội dung Nghị quyết 80-NQ/TW nhấn mạnh: “Tập trung phát triển có trọng tâm, trọng điểm một số lĩnh vực công nghiệp văn hóa (điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật, du lịch văn hóa, thiết kế, thời trang, thủ công truyền thống, trò chơi điện tử, ẩm thực và phần mềm/nội dung số). Triển khai nghiên cứu, xây dựng thí điểm các mô hình ứng dụng công nghệ cao trong toàn bộ chuỗi giá trị của các ngành công nghiệp văn hóa từ sáng tạo, sản xuất, phân phối đến tiêu thụ và bảo vệ bản quyền”.

Đặc biệt, các Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, Nghị quyết số 30/NQ-CP của Chính phủ đã ban hành Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW; Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam cùng chương trình hành động của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã xác lập rõ vai trò của văn hóa trong chiến lược phát triển đất nước.

"Có thể nói, công nghiệp văn hóa được xác định là một trong những hướng đi quan trọng nhằm chuyển hóa tiềm năng văn hóa thành nguồn lực phát triển, từng bước trở thành ngành kinh tế có đóng góp đáng kể vào tăng trưởng, tạo việc làm, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao hình ảnh Việt Nam trên trường quốc tế", TS Nguyễn Anh Vũ nhấn mạnh.

Ông Lê Minh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) phát biểu tại hội thảo khoa học. Ảnh: T.Luân.

Phát biểu tại hội thảo, ông Lê Minh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho biết, những năm gần đây, các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam có bước phát triển tích cực, từng bước hình thành hệ sinh thái sáng tạo đa dạng với nhiều doanh nghiệp, sản phẩm văn hóa số và mô hình kinh doanh mới.

Riêng giai đoạn 2018 - 2022, ngành có tăng trưởng nhưng chưa ổn định, tỷ trọng đóng góp GDP tăng từ khoảng 3,6% lên trên 4%. Tiếp đó, giai đoạn 2023 - 2025 ghi nhận sự phục hồi tích cực sau đại dịch, đặc biệt ở các lĩnh vực như du lịch văn hóa, nghệ thuật biểu diễn và nội dung số, dù sự phục hồi chưa đồng đều.

Đáng chú ý, năm 2023 giá trị gia tăng của công nghiệp văn hóa đạt 513,7 nghìn tỷ đồng, đóng góp 4,98% GDP; năm 2024 đạt 586,3 nghìn tỷ đồng, đóng góp 5,09% GDP, tăng trưởng 7,48% so với năm trước.

Với vị thế này, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả nhấn mạnh, Nghị quyết 80-NQ/TW ra đời đã đặt công nghiệp văn hóa vào vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển văn hóa quốc gia thời kỳ mới. Đây là bước phát triển quan trọng về tư duy quản lý nhà nước khi chuyển từ tiếp cận “hành chính – sự nghiệp” sang tiếp cận “kinh tế sáng tạo – thị trường văn hóa”.

Đại biểu tham dự hội thảo khoa học. Ảnh: T.Luân.

Công nghiệp văn hóa không chỉ bao gồm các hoạt động sáng tạo nghệ thuật truyền thống mà còn mở rộng sang nhiều lĩnh vực mới như điện ảnh, âm nhạc số, trò chơi điện tử, thiết kế sáng tạo, quảng cáo, nội dung số, mỹ thuật, du lịch văn hóa, nghệ thuật biểu diễn... Những lĩnh vực này đang tạo ra giá trị kinh tế lớn, thu hút đầu tư, tạo việc làm và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong xã hội.

Cũng theo TS Lê Minh Tuấn, định hướng Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045 sẽ ưu tiên 10 ngành công nghiệp văn hóa, bao gồm: điện ảnh; mỹ thuật, nhiếp ảnh và triển lãm; nghệ thuật biểu diễn; phần mềm và trò chơi giải trí; quảng cáo; thủ công mỹ nghệ; du lịch văn hóa; thiết kế sáng tạo; truyền hình và phát thanh và xuất bản.

Trong số này, 6 ngành trọng tâm, trọng điểm được xác định trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam, gồm: điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, phần mềm và trò chơi giải trí, quảng cáo, thủ công mỹ nghệ và du lịch văn hóa.

Số hóa văn hóa để bắt nhịp kỷ nguyên mới

Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, PGS.TS Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh cho biết, vấn đề đặt ra đối với công nghiệp văn hóa Việt Nam là sẽ phát triển trên nền tảng nào để vừa hội nhập quốc tế, vừa giữ được bản sắc dân tộc. Thực tiễn quốc tế cho thấy, các quốc gia có công nghiệp văn hóa phát triển mạnh đều dựa trên nền tảng văn hóa truyền thống và hệ giá trị bản sắc riêng.

Ông Lâm Nhân dẫn chứng, ở Hàn Quốc có làn sóng Hallyu, Nhật Bản với anime và văn hóa truyền thống, hay Trung Quốc với việc khai thác các yếu tố văn hóa cổ truyền trong điện ảnh, du lịch, truyền thông số,… đều cho thấy vai trò nền tảng của di sản văn hóa trong phát triển công nghiệp văn hóa.

"Trong bối cảnh đó, cần nhìn nhận lại vai trò của di sản văn hóa không chỉ như đối tượng lưu giữ hay bảo tồn, mà như một nguồn lực nội sinh đặc biệt có khả năng tạo nên bản sắc, sức hấp dẫn và lợi thế cạnh tranh cho công nghiệp văn hóa Việt Nam. Đây cũng là yêu cầu quan trọng để Việt Nam có thể vươn mình trong kỷ nguyên mới mà không đánh mất cội nguồn văn hóa dân tộc", Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh chia sẻ.

Một tiết mục văn hóa nghệ thuật đặc sắc tại chương trình hội thảo. Ảnh: T.Luân.

Theo TS Nguyễn Anh Vũ, Tổng Biên tập Báo Văn hóa, xu hướng chuyển đổi số đang làm thay đổi căn bản cách thức sáng tạo, sản xuất và tiêu dùng văn hóa. Công nghệ số cho phép mở rộng thị trường không giới hạn, tạo ra các mô hình kinh doanh mới, giảm chi phí sản xuất và tăng khả năng cá nhân hóa sản phẩm.

TS Vũ nhìn nhận, một sản phẩm văn hóa hôm nay không còn bị giới hạn trong không gian vật lý, mà có thể tiếp cận hàng triệu người dùng trên toàn cầu chỉ trong thời gian ngắn. Một di sản nếu được số hóa tốt có thể trở thành nguồn tài nguyên cho giáo dục, du lịch, truyền thông, thiết kế, điện ảnh và nhiều lĩnh vực khác. Một ý tưởng sáng tạo nếu gắn với công nghệ có thể nhanh chóng trở thành sản phẩm thương mại có giá trị.

"Cần xây dựng hạ tầng văn hóa số, phát triển nền tảng phân phối nội dung số, số hóa di sản, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn trong sản xuất và quản lý văn hóa. Đây là nền tảng để công nghiệp văn hóa Việt Nam có thể bứt phá", TS Nguyễn Anh Tuấn nhấn mạnh.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương, Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, tư duy phát triển công nghiệp văn hóa tại Việt Nam đang chuyển từ tiếp cận ngành văn hóa sang tiếp cận hệ sinh thái sáng tạo gắn với dữ liệu, nền tảng số, đổi mới sáng tạo và sức mạnh mềm quốc gia. Các biến động của thị trường sáng tạo, du lịch văn hóa, nội dung số, mạng lưới các thành phố sáng tạo UNESCO,...đang cho thấy yêu cầu hoàn thiện thể chế công nghiệp văn hóa hiện nay không còn chỉ dừng ở hỗ trợ hoạt động văn hóa, mà cần chuyển mạnh sang kiến tạo năng lực quản trị hệ sinh thái sáng tạo trong cả môi trường thực và môi trường số.

Chuyên gia này đề xuất một số định hướng hoàn thiện thể chế liên quan đến cơ chế tài chính cho sáng tạo, quản trị liên ngành, chuyển đổi số văn hóa, phát triển hệ sinh thái sáng tạo địa phương và hệ thống giám sát phát triển công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên số.

Đáng chú ý, PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương chỉ ra, thách thức lớn hiện nay nằm ở khoảng cách ngày càng rõ giữa tốc độ biến đổi của môi trường sáng tạo số với năng lực thích ứng của hệ thống quản trị văn hóa truyền thống.

Điều này đòi hỏi quá trình triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW không chỉ dừng ở mở rộng chính sách hỗ trợ văn hóa, mà cần chuyển mạnh sang hoàn thiện thể chế phát triển công nghiệp văn hóa theo hướng quản trị hệ sinh thái sáng tạo trong cả môi trường thực và môi trường số.

Tại hội thảo, các nhà nghiên cứu văn hóa, xã hội cũng đã tham luận và thảo luận chuyên đề về nhiều nội dung trọng tâm, như: Quán triệt quan điểm, mục tiêu và định hướng lớn của Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam; Đánh giá thực trạng, tiềm năng và lợi thế phát triển công nghiệp văn hóa tại Việt Nam; Phân tích cơ hội và thách thức của công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên số.

Các đại biểu cũng thảo luận các giải pháp hoàn thiện thể chế, thúc đẩy chuyển đổi số, phát triển nguồn nhân lực và xây dựng hệ sinh thái sáng tạo phục vụ phát triển công nghiệp văn hóa. Đồng thời, tăng cường kết nối giữa cơ quan quản lý nhà nước, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp, chuyên gia, nhà nghiên cứu và các chủ thể sáng tạo.

Các concert “Anh trai vượt ngàn chông gai” từng thu hút hàng vạn khán giả trẻ, nhờ tận dụng tốt quảng bá trên các nền tảng số. Ảnh: Báo Đại Đoàn Kết.

Theo Ban Tổ chức, hội thảo là dịp để nhìn nhận một cách toàn diện thực trạng phát triển công nghiệp văn hóa tại Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Bên cạnh những lợi thế về nguồn tài nguyên văn hóa phong phú, hệ thống di sản đa dạng, lực lượng sáng tạo trẻ và thị trường văn hóa đang mở rộng, lĩnh vực này vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức liên quan đến thể chế, nguồn lực đầu tư, hạ tầng số, thị trường bản quyền, năng lực cạnh tranh và khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Hội thảo hướng tới mục tiêu góp phần làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn; đồng thời đề xuất các giải pháp khả thi nhằm triển khai hiệu quả Nghị quyết số 80-NQ/TW. Từ đó, phát huy giá trị văn hóa như một nguồn lực quan trọng cho phát triển bền vững trong giai đoạn mới.