Chuyên gia lý giải phía sau những lời 'con ghét bố mẹ'

Trao đổi với phóng viên báo Tiền Phong, PGS.TS Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội và là chuyên gia tâm lý học, cho rằng không nên vội quy kết trẻ vô ơn hay nổi loạn. Người lớn cần nhận diện những khoảng trống trong giao tiếp gia đình, tạo môi trường an toàn để trẻ bộc lộ cảm xúc, đồng thời dạy các em biết thấu hiểu và chia sẻ.

PGS.TS Trần Thành Nam chỉ ra, từ góc độ tâm lý giáo dục, chữ “ghét” thường chỉ là phần nổi. Đằng sau nó có thể là cảm giác không được lắng nghe, bị kiểm soát, bị so sánh, bị đối xử thiếu công bằng hoặc không được công nhận như một cá nhân có suy nghĩ và cảm xúc riêng.

Các nguyên nhân dẫn đến xung đột cha mẹ – con cái rất đa dạng. Có trường hợp trẻ bị bỏ mặc, bị lạm dụng, thiếu sự gắn bó an toàn từ nhỏ. Có gia đình cha mẹ thường xuyên chỉ trích, so sánh, can thiệp quá sâu vào đời sống cá nhân hoặc sử dụng cảm giác tội lỗi, xấu hổ để kiểm soát con. Cũng có những mâu thuẫn đơn thuần xuất phát từ khác biệt về giá trị, cách sống và kỳ vọng giữa hai thế hệ.

Ở tuổi vị thành niên, nhu cầu tự chủ tăng rất nhanh. Trẻ muốn được quyết định nhiều hơn về học tập, bạn bè, sở thích, đời sống riêng tư và tương lai. Trong khi đó, một bộ phận cha mẹ vẫn quen với mô hình giáo dục dựa trên sự phục tùng. Cha mẹ nghĩ mình đang quan tâm, nhưng trẻ lại cảm thấy bị kiểm soát. Cha mẹ cho rằng mình đang dạy dỗ, nhưng trẻ có thể cảm nhận đó là sự phủ nhận hoặc hạ thấp.

Cũng theo ông Nam, xung đột càng trở nên nghiêm trọng khi trong gia đình vẫn tồn tại những niềm tin như “yêu cho roi cho vọt”, “mắng mới nên người” hay càng phạt nặng càng hiệu quả. Thực tế, những cách ứng xử đó có thể làm trẻ xấu hổ, giảm lòng tự trọng, tích tụ tức giận và hình thành xu hướng chống đối hoặc trả đũa.

Tuy nhiên, ông Nam cho rằng, cũng không nên đi đến cực đoan ngược lại, coi mọi bất mãn của trẻ đều chứng minh cha mẹ sai. Trẻ vẫn cần giới hạn về giờ giấc, học tập, chi tiêu, sử dụng thiết bị số hay trách nhiệm trong gia đình. Vấn đề không nằm ở việc có giới hạn hay không, mà ở cách giới hạn được giải thích và thực hiện.

PGS.TS Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội

“Con ghét bố mẹ”: Tín hiệu cảnh báo về chất lượng giao tiếp giữa các thế hệ?

PGS.TS Trần Thành Nam cho rằng, mạng xã hội làm hiện tượng này phức tạp hơn. Một cộng đồng trực tuyến có thể giúp trẻ cảm thấy mình được thấu hiểu. Nhưng nếu các câu chuyện tiêu cực liên tục được khuếch đại và hưởng ứng, một mâu thuẫn cụ thể có thể dần biến thành niềm tin tuyệt đối rằng “cha mẹ không bao giờ hiểu mình” hoặc “gia đình là nguyên nhân của mọi vấn đề”.

“Vì thế, giải pháp không thể chỉ là lên án hoặc tìm cách đóng một hội nhóm. Nhu cầu được lắng nghe vẫn còn thì trẻ sẽ tìm một không gian khác”, ông Nam nhấn mạnh.

Cũng theo PGS. Nam, điều cần thay đổi trước hết là chất lượng quan hệ trong gia đình. Làm cha mẹ cũng là một năng lực phải học. Cha mẹ cần học cách lắng nghe mà chưa vội phán xét, biết đặt giới hạn nhưng không làm nhục, biết tôn trọng quyền riêng tư và thừa nhận rằng người lớn cũng có lúc sai.

Khi một đứa trẻ nói “Con ghét bố mẹ”, phản ứng đầu tiên không nên là “con hỗn” hay “bố mẹ nuôi con bao nhiêu năm mà con nói như vậy à?”. Câu hỏi có ích hơn là: “Điều gì đã xảy ra khiến con cảm thấy như vậy?” Nhà trường cũng cần tăng cường giáo dục cảm xúc, kỹ năng giải quyết xung đột và hệ thống tư vấn tâm lý. Với những trường hợp có bạo lực hoặc nguy cơ mất an toàn, trẻ cần được hướng dẫn tìm người lớn tin cậy và tiếp cận các kênh bảo vệ phù hợp.

Ông Nam cho rằng, hiện tượng “Con ghét bố mẹ” vì thế nên được xem như một tín hiệu cảnh báo về chất lượng giao tiếp giữa các thế hệ. Một gia đình "khỏe mạnh" không phải là gia đình không có xung đột, mà là gia đình biết cách quay lại đối thoại, sửa chữa tổn thương và giữ được sự kết nối sau mỗi bất đồng.

Hiện tượng này có thể là sự bất lực, thiếu kỹ năng, thiếu cơ hội giao tiếp, không được đáp ứng của trẻ. Hành vi của trẻ tham gia vào nhóm này cũng có thể có một số ý nghĩa như trẻ muốn gây sự chú ý; trả đũa lại cha mẹ; lo lắng và bất lực; bị lôi kéo bởi bạn bè; một cách để thể hiện bố mẹ hãy để con yên.

Vậy khi học sinh gặp khó khăn, bế tắc trong mối quan hệ với cha mẹ, các em nên tìm kiếm sự hỗ trợ từ ai?

Ông Nam cho rằng, điều quan trọng cha mẹ thì cần phải học cách làm cha mẹ.Trẻ thì cần học các kỹ năng quản trị cảm xúc, kỹ năng giao tiếp. Phòng tâm lý tại các trường học phải là cầu nối giữa cha mẹ và con cái trong hoạt động phát hiện sớm và giáo dục,tư vấn hỗ trợ. Những hành vi bạo hành trong gia đình bố mẹ, con cái thì cần các kênh phản ánh như 111, hoặc các cơ quan đơn vị bảo vệ trẻ em.