Chuyển từ ứng phó bị động sang điều hành nguồn nước theo kịch bản

El Nino đặt an ninh nguồn nước trước thách thức mới

Ngày 20/10, tại Hà Nội, Cục Quản lý Tài nguyên nước phối hợp với Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội thảo “Đưa Luật Tài nguyên nước vào cuộc sống: Chủ động nguồn nước, điều hòa và vận hành hiệu quả”.

Phát biểu khai mạc hội thảo, bà Lý Thị Hồng Điệp, Phó Tổng Biên tập Báo Nông nghiệp và Môi trường, nhấn mạnh nước không phải nguồn tài nguyên vô hạn. Trong khi nhu cầu khai thác, sử dụng ngày càng gia tăng, biến đổi khí hậu, hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn và các hiện tượng thời tiết cực đoan đang đặt ra những thách thức ngày càng lớn đối với công tác quản lý tài nguyên nước.

Bà Lý Thị Hồng Điệp, Phó Tổng Biên tập Báo Nông nghiệp và Môi trường, phát biểu khai mạc Hội thảo.

Thực tiễn này đòi hỏi thay đổi căn bản tư duy và phương thức quản trị, từ quản lý nguồn nước sang quản trị an ninh nguồn nước; từ ứng phó bị động sang chủ động dự báo, điều hòa, phân phối; từ khai thác, sử dụng đơn thuần sang khai thác hiệu quả, tiết kiệm, gắn với bảo vệ và phục hồi nguồn nước.

ThS. Nguyễn Thị Phương Hoa, Trưởng phòng Lưu vực sông Nam Trung Bộ, Cục Quản lý Tài nguyên nước cho biết, tác động của El Nino đang đặt ra thách thức lớn đối với việc điều hòa, phân phối nguồn nước. Trong tháng 6-8/2026, dòng chảy trên hầu hết sông, suối thuộc 12 lưu vực sông lớn thấp hơn 11-75% so với trung bình nhiều năm. Đến tháng 9, dù một số lưu vực xuất hiện mưa lũ, dòng chảy nhìn chung vẫn thiếu hụt.

Việc điều hòa, phân phối tài nguyên nước phải căn cứ vào quy hoạch về tài nguyên nước, kịch bản nguồn nước, hiện trạng, nhu cầu và hạn ngạch khai thác, kết quả hạch toán tài nguyên nước nếu có. Để đưa các căn cứ này vào thực tiễn điều hành, cần có cơ sở dữ liệu đầy đủ và hệ thống công cụ hỗ trợ ra quyết định.

Bà Hoa cho rằng cần tích hợp dữ liệu với các mô hình toán, phần mềm tính toán, hệ thống giám sát, quan trắc công trình khai thác, sử dụng nước trên nền tảng số. Khi thông tin được cập nhật thường xuyên, liên tục, hệ thống sẽ hỗ trợ điều chỉnh chế độ vận hành hồ chứa, từng bước hướng tới điều hòa, phân phối nước theo thời gian thực.

Trong đó, vận hành các hồ chứa trên lưu vực sông là nội dung quan trọng, đòi hỏi thông tin giám sát đầy đủ và khả năng tích hợp dữ liệu. Hiện nay, điều kiện hạ tầng, dữ liệu chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu này, nên cần thực hiện theo lộ trình, từng bước hoàn thiện để phục vụ điều hành hiệu quả hơn.

Xây dựng kịch bản giúp chuyển từ quản lý bị động sang chủ động

TS. Nguyễn Ngọc Hà, Phó Tổng Giám đốc Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia, cho biết nếu dự báo khí tượng thủy văn trả lời câu hỏi trời sẽ mưa bao nhiêu, sông có bao nhiêu nước, thì kịch bản nguồn nước giúp người điều hành xác định nước có đủ đáp ứng các nhu cầu hay không, thiếu ở đâu và vào thời điểm nào.

Luật Tài nguyên nước năm 2023, có hiệu lực từ ngày 1/7/2024 đã chuyển trọng tâm từ khai thác, sử dụng sang điều hòa, phân phối nước giữa các ngành, địa phương. Lần đầu tiên, việc xây dựng và công bố kịch bản nguồn nước được luật hóa. Luật cũng quy định duy trì dòng chảy tối thiểu ở hạ du, đồng thời xác lập cơ chế phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm của các bên khai thác, sử dụng nước.

Kịch bản nguồn nước được chia thành ba trạng thái: bình thường, thiếu nước và thiếu nước nghiêm trọng. Với mỗi trạng thái, kịch bản đưa ra định hướng giải pháp, làm căn cứ lập kế hoạch dài hạn và hằng năm; hỗ trợ điều chỉnh vận hành hồ chứa, công trình thủy lợi theo từng thời kỳ; chủ động phương án phân phối nước ứng phó hạn hán, xâm nhập mặn; đồng thời kết nối công tác quản lý tài nguyên nước với thủy lợi, thủy điện.

Qua hai mùa cạn triển khai, phạm vi xây dựng kịch bản nguồn nước đã mở rộng từ 8/16 lưu vực trong mùa cạn 2024 - 2025 lên 13/16 lưu vực trong giai đoạn 2026 - 2027. Gần như các lưu vực sông lớn, quan trọng đã có kịch bản nguồn nước.

Tọa đàm “Một nguồn nước - nhiều nhu cầu: Điều hòa và phân phối thế nào cho hiệu quả” diễn ra trong khuôn khổ Hội thảo “Đưa Luật Tài nguyên nước vào cuộc sống: Chủ động nguồn nước, điều hòa và vận hành hiệu quả”.

Đáng chú ý, quy trình vận hành liên hồ chứa được gắn trực tiếp với kịch bản nguồn nước do Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố. Đây là cơ sở để điều hành nguồn nước sát hơn với diễn biến thực tế, góp phần giải quyết bài toán cân đối giữa cắt lũ và tích nước.

Dẫn chứng từ vụ Đông Xuân 2026 tại vùng Bắc Bộ, TS. Nguyễn Ngọc Hà cho biết việc chủ động điều hành theo kịch bản đã giúp xác định lượng nước xả đổ ải tối ưu từ 3,2 - 3,7 tỷ m3, đồng thời phát hiện sớm nguy cơ thiếu nước tại 8 tỉnh để các địa phương chủ động cắt giảm diện tích, chuyển đổi mùa vụ và trữ nước từ sớm. Những địa phương tiếp cận nhanh với kịch bản nguồn nước đều đạt hiệu quả cấp nước rất cao cho đồng ruộng.

Theo ông Nguyễn Ngọc Hà, kịch bản chỉ thực sự có ý nghĩa khi tạo ra những thay đổi cụ thể trong thực tiễn, từ lịch lấy nước của trạm bơm đến cơ cấu cây trồng trên đồng ruộng. Đợt El Nino 2026 - 2027 được dự báo sẽ là phép thử khắc nghiệt đầu tiên đối với toàn bộ chuỗi điều hành theo Luật Tài nguyên nước năm 2023.

Theo GS. Nguyễn Quốc Dũng, Hội Đập lớn và Phát triển nguồn nước Việt Nam, ứng dụng khoa học công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) đã trở thành yêu cầu bắt buộc nhằm nâng cao hiệu quả vận hành hồ chứa, liên hồ chứa và khai thác bền vững tài nguyên nước.

Hiện chỉ khoảng 17% hồ chứa được trang bị thiết bị khí tượng thủy văn chuyên dùng tự động. Dữ liệu còn phân tán, thiếu chuẩn kết nối thống nhất, trong khi năng lực ứng dụng công nghệ và hệ thống quy chuẩn kỹ thuật chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn.