Chuyện vị đại thần đi theo cách mạng

Ông Phạm Khắc Hòe là Đổng lý Ngự tiền Văn phòng của triều đình Huế. Trong hồi ký trên đây, ông kể: Tháng 9/1945, sau lễ thoái vị của vua Bảo Đại, ông được mời ra Hà Nội. Trên đường ra đến Vinh gặp ông Nguyễn Tạo, Trưởng ty Công an Nghệ An, là người cùng làng đã lấy ô tô cơ quan chở ông Hòe về Hà Tĩnh thăm nhà một đêm, cách Vinh 16 cây số. Sáng hôm sau xe trở ra Vinh thì một cán bộ xã vốn là người họ hàng của ông Hòe đã lệnh cho dân quân giữ xe lại, lập biên bản gửi lên Tỉnh bộ Việt Minh, đề nghị phê bình ông đã dùng xe công làm việc riêng. Tuy bị “rầy rà” nhưng ông Phạm Khắc Hòe rất vui và cảm kích!

Ông Phạm Khắc Hòe (người đội mũ đi sau Bác Hồ) trong một chuyến công du tại Pháp. (Ảnh: Bảo tàng Thừa Thiên-Huế).

Một “việc nhỏ” trên đường thiên lý nhưng đã để lại ấn tượng hết sức sâu sắc trong những ngày đầu tham gia cách mạng của vị đại thần nhà Nguyễn. Bài học “chí công vô tư”, “dĩ công vi thượng” ấy càng củng cố quyết tâm của ông “Từ triều đình Huế đến chiến khu Việt Bắc” để phụng sự Tổ quốc, phụng sự Nhân dân. Tầm vóc lớn lao của sự nghiệp cách mạng mà ông lựa chọn đã được biểu hiện bằng những việc làm cụ thể như thế!

Tôi may mắn được nghe kể khá nhiều về ông Phạm Khắc Hòe từ những năm cuối thập niên 60 của thế kỷ trước. Hồi đó, bố tôi được thụ giáo nhiều học trình của ông Phạm Khắc Hòe ở Trường Hành chính Trung ương (nay là Học viện Hành chính Quốc gia) sơ tán ở Thuận Thành, Hà Bắc trước đây. Sau khi tốt nghiệp về quê công tác, thỉnh thoảng bố tôi lại nhắc về “cụ Hòe” với một thái độ thành kính, ngưỡng mộ một vị túc nho lão thực, một nhân sĩ khí tiết, một trí thức uyên bác…

Sau này ra Hà Nội, do điều kiện và môi trường công tác, tôi may mắn được quen biết hai người con của ông Phạm Khắc Hòe là nhà báo Phạm Khắc Lãm, nguyên Tổng Giám đốc Đài Truyền hình Việt Nam và đạo diễn Phạm Thị Thành, nguyên Giám đốc Nhà hát Tuổi trẻ. Thông qua những câu chuyện của ông Lãm, bà Thành và bố tôi, cùng những điều tôi đọc được từ sách báo, trong đó có cuốn “Từ triều đình Huế đến chiến khu Việt Bắc”, ấn tượng và hình dung của tôi về ông Phạm Khắc Hòe ngày càng rõ nét và sâu sắc.

Xuất thân từ vùng đất Hà Tĩnh giàu truyền thống yêu nước, vị đại thần Phạm Khắc Hòe đã sớm trăn trở trước vận mệnh dân tộc. Thông qua sự vận động, thuyết phục của các cán bộ Việt Minh tại Huế, như các ông Nguyễn Xiển, Trần Đình Tri, Tố Hữu..., ông Phạm Khắc Hòe đã nhận thức rõ thời cơ lịch sử và quyết định đi theo cách mạng. Là Đổng lý Ngự tiền Văn phòng, ông Hòe quản lý toàn bộ văn thư, điện đàm... Nhờ vị trí này, ông đã nắm bắt chính xác tâm lý hoang mang, dao động của vua Bảo Đại và quan lại triều đình trước thời cuộc.

Khi Nhật tuyên bố đầu hàng không điều kiện các nước Đồng minh vào giữa tháng 8/1945, vua Bảo Đại lo sợ trước làn sóng khởi nghĩa đang lan rộng khắp cả nước. Ông Phạm Khắc Hòe đã chủ động tiếp cận, trò chuyện và phân tích cục diện thời thế cho nhà vua. Ông khuyên vua Bảo Đại nên tự nguyện trao trả quyền lực cho Chính phủ cách mạng để bảo toàn danh dự cho bản thân, hoàng tộc và giữ cho đất nước tránh khỏi binh đao. Khi nhà vua đồng ý thoái vị, ông Hòe là người trực tiếp soạn thảo Chiếu thoái vị. Ngày 30/8/1945, ông đã trực tiếp điều hành các thủ tục lễ thoái vị của vua Bảo Đại tại Ngọ Môn, Huế.

Đầu tháng 9/1945, ông Phạm Khắc Hòe ra Hà Nội, được Chủ tịch Hồ Chí Minh đón tiếp ân cần. Bác Hồ trực tiếp giao cho ông Phạm Khắc Hòe làm Giám đốc Nha Pháp chính, rồi Đổng lý Văn phòng Bộ Nội vụ, do cụ Huỳnh Thúc Kháng và đồng chí Võ Nguyên Giáp phụ trách. Sang năm 1946, Chính phủ giao cho ông làm Cố vấn kiêm Tổng Thư ký Đoàn đại biểu Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa tham dự Hội nghị Đà Lạt, sau đó là Hội nghị Fontainebleau. Tại Pháp, trong các cuộc đàm phán căng thẳng, ông Phạm Khắc Hòe đã vận dụng kiến thức pháp lý để bảo vệ lập trường độc lập, chủ quyền của nước Việt Nam mới. Trong chuyến đi này, ông được tận mắt chứng kiến phong cách ngoại giao tài tình, sự bình dị nhưng đầy uy nghiêm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, củng cố vững chắc niềm tin của ông vào con đường cách mạng.

Cuộc đời của ông Phạm Khắc Hòe là một tấm gương về sự chuyển biến tư tưởng của lớp trí thức phong kiến và tư sản yêu nước. Hành trình giác ngộ cách mạng của ông là biểu hiện sinh động cho sức hút kỳ diệu của Mặt trận Việt Minh và uy tín cao cả của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong thời điểm bước ngoặt của lịch sử dân tộc, đường lối đại đoàn kết toàn dân và nhân cách lớn của Bác Hồ đã trở thành "thỏi nam châm" thu hút nhiều nhân sĩ, trí thức, doanh nhân… từ bỏ vinh hoa phú quý để dấn thân vào sự nghiệp giải phóng dân tộc và bảo vệ Tổ quốc dưới sự lãnh đạo của Đảng.

Tháng 12/1946, ông Phạm Khắc Hòe bị quân Pháp bắt giữ. Kẻ địch dùng mọi thủ đoạn tra hỏi, dụ dỗ mua chuộc… nhưng ông vẫn giữ vững khí tiết, kiên quyết từ chối. Bất lực, thực dân Pháp phải đưa ông về quản thúc tại Hà Nội. Tháng 8/1947, với sự bố trí tài tình và mưu trí của lực lượng cách mạng, ông được giải thoát và đi thẳng lên chiến khu Việt Bắc. Cuộc gặp gỡ giữa ông và Chủ tịch Hồ Chí Minh vào đêm 4/9/1947 tại chiến khu đã trở thành một kỷ niệm xúc động. Bác Hồ ôm chặt lấy ông, ân cần hỏi thăm sức khỏe và hành trình vượt ngục đầy nguy hiểm.

Trong cuốn hồi ký "Từ triều đình Huế đến Chiến khu Việt Bắc", ông Hòe nghẹn ngào ghi lại rằng, tình cảm ấm áp và sự tin tưởng tuyệt đối của Bác đã xóa tan mọi mệt mỏi, tiếp thêm nguồn năng lượng mạnh mẽ để ông nguyện hiến dâng trọn đời cho Tổ quốc… Ông từng là Vụ trưởng Vụ Dân chính kiêm Chánh văn phòng Bộ Nội vụ (1954 -1957) và Vụ trưởng Vụ Pháp chế Phủ Thủ tướng từ tháng 12/1957 cho đến khi nghỉ hưu vào tháng 10/1964. Ông Phạm Khắc Hòe mất năm 1995, hưởng thọ 94 tuổi, được Nhà nước trao tặng Huân chương Độc lập hạng Nhất cùng nhiều phần thưởng cao quý.

Cuộc đời của ông Phạm Khắc Hòe là một tấm gương về sự chuyển biến tư tưởng của lớp trí thức phong kiến và tư sản yêu nước. Hành trình giác ngộ cách mạng của ông là biểu hiện sinh động cho sức hút kỳ diệu của Mặt trận Việt Minh và uy tín cao cả của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong thời điểm bước ngoặt của lịch sử dân tộc, đường lối đại đoàn kết toàn dân và nhân cách lớn của Bác Hồ đã trở thành "thỏi nam châm" thu hút nhiều nhân sĩ, trí thức, doanh nhân… từ bỏ vinh hoa phú quý để dấn thân vào sự nghiệp giải phóng dân tộc và bảo vệ Tổ quốc dưới sự lãnh đạo của Đảng. Trường hợp của ông Phạm Khắc Hòe chỉ là một trong rất nhiều câu chuyện cảm động về sự giác ngộ cách mạng của tầng lớp tinh hoa đất nước dưới ngọn cờ Việt Minh và Chủ tịch Hồ Chí Minh, tiêu biểu như: Nhân sĩ Huỳnh Thúc Kháng, Kỹ sư Trần Đại Nghĩa, Giáo sư Nguyễn Văn Huyên, Luật sư Phan Anh, Giáo sư Tạ Quang Bửu, Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch, Nhà toán học Lê Văn Thiêm...

Kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám thành công và Quốc khánh 2/9 (1945-2026) trong không khí toàn Đảng, toàn dân đang đẩy mạnh học tập, thực hành tư tưởng, đạo đức, phương pháp, phong cách Hồ Chí Minh trong giai đoạn phát triển mới; ra sức thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, hướng tới hai cột mốc 100 năm của đất nước trong kỷ nguyên mới của dân tộc: 100 năm đất nước dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam (1930 - 2030), 100 năm thành lập nước (1945 - 2045), nhắc lại câu chuyện về cụ Phạm Khắc Hòe và các bậc nhân sĩ trí thức trên đây, càng thấm thía ý nghĩa và gợi mở nhiều điều thiết thực...