Cơ chế 'châu Âu hai tốc độ' Tìm tự chủ giữa biến động địa chính trị

Đề xuất này phản ánh sự sốt ruột ngày càng rõ rệt của các cường quốc đầu tàu EU trước tình trạng trì trệ trong quá trình ra quyết sách ở cấp độ toàn khối, khi lợi ích và quan điểm khác biệt giữa các quốc gia thành viên thường khiến các sáng kiến lớn bị kéo dài hoặc làm loãng nội dung.

Tín hiệu từ hai "đầu tàu"

Trong thư gửi Bộ trưởng Tài chính của năm nền kinh tế lớn khác trong EU, Bộ trưởng Tài chính Đức Lars Klingbeil đã nhấn mạnh rằng, “không thể tiếp tục như trước đây” nếu châu Âu muốn tăng cường khả năng chống chịu trước những biến động địa chính trị mới. Bức thư cho thấy Đức và Pháp đang tìm cách định hình một cơ chế hợp tác chặt chẽ hơn giữa các nước chủ chốt, nhằm xây dựng một chương trình hành động “tham vọng và cụ thể” để củng cố sức chống chịu và năng lực cạnh tranh của châu Âu.

Bộ trưởng Tài chính Đức Lars Klingbeil (bên trái) cùng người đồng cấp Pháp Roland Lescure trong cuộc họp báo tại Berlin ngày 19/1. Ảnh: Euronews

Bên cạnh Đức và Pháp, nhóm được mời tham gia gồm Italy, Tây Ban Nha, Ba Lan và Hà Lan - sáu nền kinh tế lớn nhất EU. Cuộc họp trực tuyến giữa các Bộ trưởng Tài chính được xem như bước khởi động cho tiến trình phối hợp sâu hơn, trước thềm cuộc gặp trực tiếp bên lề Hội nghị của Eurogroup vào tháng sau, nơi các quốc gia sử dụng đồng euro điều phối chính sách tài chính - tiền tệ.

Việc lựa chọn khuôn khổ sáu nước cho thấy một cách tiếp cận thực dụng: thay vì chờ đợi sự đồng thuận của toàn bộ 27 thành viên, nhóm các nước có tiềm lực kinh tế lớn và mức độ hội nhập sâu hơn sẽ đóng vai trò “đầu tàu”, tạo động lực thúc đẩy các tiến trình then chốt.

… trong một EU khó đồng thuận

EU từ lâu được xem là một thực thể có sức nặng toàn cầu nhờ quy mô kinh tế và dân số. Với khoảng 450 triệu dân, khối này lớn hơn Mỹ khoảng một phần ba về dân số, đồng thời sở hữu thị trường chung, đồng tiền chung (ở 20 quốc gia) và hệ thống thể chế liên kết chặt chẽ.

Tuy nhiên, chính sự đa dạng về lịch sử, địa lý, cấu trúc kinh tế và định hướng chính trị giữa các nước thành viên cũng khiến quá trình ra quyết định trở nên phức tạp. Trong nhiều lĩnh vực nhạy cảm như đối ngoại, an ninh, năng lượng hay tài khóa, yêu cầu đồng thuận cao thường dẫn đến các thỏa hiệp kéo dài, thậm chí bế tắc.

Cuộc xung đột tại Ukraine là một ví dụ điển hình. Trong khi phần lớn các nước EU ủng hộ các biện pháp cứng rắn với Nga, một số chính phủ vẫn thận trọng trong việc cắt giảm phụ thuộc năng lượng hoặc gia tăng đối đầu chính trị. Sự khác biệt này khiến nhiều nước cho rằng đã làm chậm nhịp độ hành động chung của khối trong một số thời điểm quan trọng.

Chỉ mới tuần trước, sau khi các nhà lãnh đạo EU ký kết thỏa thuận thương mại mang tính bước ngoặt với Khối Thị trường chung Nam Mỹ Mercosur (gồm Argentina, Brazil, Paraguay và Uruguay) sau 25 năm đàm phán, một số thành viên và nghị sĩ đã bỏ phiếu đưa thỏa thuận này lên Tòa án Công lý châu Âu, khiến tiến trình phê chuẩn lại đối mặt với các rào cản pháp lý và chính trị. Đây là minh chứng cho thấy những thách thức nội tại của cơ chế đồng thuận trong khối.

“Chủ nghĩa tiểu đa phương” trong lòng EU

Trước thực tế này, các cường quốc châu Âu thời gian gần đây ngày càng dựa vào các nhóm hợp tác quy mô nhỏ hơn để thúc đẩy hành động trong các lĩnh vực ưu tiên - cách tiếp cận thường được gọi là “minilateralism” (tạm dịch: chủ nghĩa tiểu đa phương). Thay vì toàn bộ EU cùng tiến bước với cùng tốc độ, một số nhóm nước sẵn sàng và có năng lực hơn sẽ đi trước, tạo tiền lệ và khuôn khổ để các nước khác tham gia sau.

Ý tưởng “châu Âu hai tốc độ” không hoàn toàn mới. Từ nhiều năm qua, khái niệm “hội nhập linh hoạt” đã được thảo luận trong giới hoạch định chính sách châu Âu. Khu vực đồng euro và không gian Schengen về tự do đi lại vốn đã là những ví dụ điển hình cho các tầng nấc hội nhập khác nhau trong EU.

Điểm đáng chú ý lần này là phạm vi và mức độ tham vọng của chương trình nghị sự mà Đức và Pháp muốn thúc đẩy, trong bối cảnh các cú sốc địa chính trị gần đây, từ xung đột tại Ukraine đến cạnh tranh chiến lược toàn cầu và những biến động trong quan hệ xuyên Đại Tây Dương, buộc châu Âu phải tính toán lại năng lực tự chủ.

Bốn ưu tiên chiến lược

Theo nội dung trao đổi giữa các Bộ trưởng, có bốn trụ cột chính được đặt lên bàn nghị sự.

Thứ nhất là xây dựng một liên minh tiết kiệm và đầu tư nhằm cải thiện điều kiện tài chính cho doanh nghiệp châu Âu. Mục tiêu là huy động hiệu quả hơn nguồn vốn nhàn rỗi trong khối, tăng cường liên kết giữa các thị trường vốn quốc gia, qua đó hỗ trợ đổi mới sáng tạo và chuyển đổi xanh - số.

Thứ hai là củng cố vai trò quốc tế của đồng euro. Dù là đồng tiền chung của một khu vực kinh tế lớn, euro vẫn chưa đạt vị thế tương xứng so với USD trong thương mại và tài chính toàn cầu. Việc nâng cao sức hấp dẫn của euro được xem là một phần của chiến lược tăng cường chủ quyền kinh tế và giảm phụ thuộc vào các hệ thống tài chính bên ngoài.

Thứ ba là tăng cường phối hợp trong chi tiêu quốc phòng. Những năm gần đây, EU đẩy mạnh thảo luận về “tự chủ chiến lược” trong lĩnh vực an ninh - quốc phòng, nhất là khi môi trường an ninh châu Âu xấu đi và các cam kết xuyên Đại Tây Dương có dấu hiệu biến động. Hợp tác sâu hơn giữa các nền kinh tế lớn có thể giúp tối ưu hóa nguồn lực, tránh trùng lặp và thúc đẩy phát triển công nghiệp quốc phòng châu Âu.

Thứ tư là xây dựng các chuỗi cung ứng bền vững cho nguyên liệu thô quan trọng - yếu tố then chốt cho các ngành công nghệ cao, năng lượng tái tạo và chuyển đổi số. Đại dịch và căng thẳng địa chính trị đã cho thấy rủi ro của sự phụ thuộc quá mức vào một số nguồn cung bên ngoài.

Động lực tự chủ

Một yếu tố quan trọng thúc đẩy tư duy hành động nhanh hơn của châu Âu là bối cảnh quan hệ với Mỹ. Những biến động trong chính sách thương mại và quốc phòng của Washington những năm gần đây đã làm dấy lên lo ngại rằng châu Âu cần chủ động hơn trong việc bảo đảm an ninh và năng lực cạnh tranh của mình.

Trong phát biểu công khai, Bộ trưởng Tài chính Đức Lars Klingbeil cho rằng đã đến lúc một “châu Âu hai tốc độ” trở thành hiện thực, với Đức, Pháp và các đối tác đóng vai trò dẫn dắt. Theo ông, sáu nền kinh tế lớn nhất châu Âu có thể trở thành “động lực” để làm cho EU mạnh hơn và độc lập hơn.

Cơ hội và thách thức

Cách tiếp cận này có thể mang lại sự linh hoạt cần thiết để EU phản ứng nhanh hơn với các thách thức chiến lược. Tuy nhiên, nó cũng đặt ra câu hỏi về sự cân bằng giữa hiệu quả hành động và tính bao trùm trong một liên minh đa dạng. Việc một nhóm nước đi trước có thể tạo động lực cải cách, nhưng cũng có nguy cơ làm gia tăng cảm giác bị gạt ra ngoài lề ở các quốc gia nhỏ hơn nếu cơ chế phối hợp và tham vấn không được thiết kế cẩn trọng.

Trong dài hạn, thành công của mô hình “hai tốc độ” sẽ phụ thuộc vào khả năng dung hòa giữa vai trò đầu tàu của các nền kinh tế lớn và nguyên tắc đoàn kết - nền tảng của tiến trình hội nhập châu Âu. Trong bối cảnh môi trường quốc tế ngày càng bất định, EU đang đứng trước yêu cầu vừa duy trì sự thống nhất, vừa tìm kiếm các hình thức linh hoạt hơn để bảo đảm khả năng hành động hiệu quả.

Hồng Nhung