Cô giáo vùng cao đưa học trò chinh phục đấu trường Robotics thế giới

Từ một giáo viên Sinh học gần như chưa có kiến thức về Robotics, cô Đỗ Thị Hương Trà, Tổ phó chuyên môn Tổ Hóa - Sinh, Chủ nhiệm Câu lạc bộ STEM, Trường THPT Chuyên Cao Bằng, đã cùng học sinh bước vào một lĩnh vực hoàn toàn mới. Ba năm liên tiếp góp mặt tại VEX Robotics World Championship, hành trình ấy không chỉ mang về những giải thưởng mà còn mở ra cơ hội để học sinh vùng cao tiếp cận công nghệ, tự tin sáng tạo và bước ra những sân chơi quốc tế.

Cô Đỗ Thị Hương Trà, Tổ phó chuyên môn Tổ Hóa - Sinh, Chủ nhiệm Câu lạc bộ STEM, Trường THPT Chuyên Cao Bằng.

Từ con số 0 đến đấu trường Robotics thế giới

Câu chuyện của cô Đỗ Thị Hương Trà với Robotics bắt đầu từ năm 2022, khi sân chơi robot VEX mở ra một hướng tiếp cận mới với STEM. Khi ấy, cả cô và trò đều chưa có nhiều kiến thức về lĩnh vực này.

Ở một tỉnh miền núi biên giới, việc tiếp cận công nghệ và những sân chơi Robotics quốc tế không phải điều dễ dàng. Thay vì chờ đợi những điều kiện hoàn hảo, cô Hương Trà cùng học sinh lựa chọn cách tự học, tự tìm kiếm cơ hội. Thầy trò xem video hướng dẫn, đọc tài liệu tiếng Anh, tham gia các khóa tập huấn và chủ động kết nối với những người có kinh nghiệm.

Từ những thao tác cơ bản nhất, học sinh từng bước làm quen với cơ khí, lập trình, thiết kế robot và tư duy giải quyết vấn đề. Giáo viên cũng đồng thời trở thành người học, cùng học sinh thử nghiệm, sửa lỗi và tìm cách hoàn thiện sản phẩm.

Với cô Hương Trà, chính quá trình cùng nhau học đã tạo nên sức mạnh của đội Robotics.

“Tôi và học sinh gần như bắt đầu từ con số 0. Vì vậy, điều quan trọng nhất là không ngại học cái mới, không ngại bắt đầu lại và cùng nhau tìm cách giải quyết từng vấn đề”, cô Hương Trà chia sẻ.

Những nỗ lực ấy dần mang lại kết quả. Năm học 2022-2023, Đội Robotics 11 Cao Bằng giành 3 giải cấp quốc gia và lần đầu tham dự VEX Robotics World Championship tại Hoa Kỳ, tranh tài cùng hơn 3.000 đội đến từ hơn 60 quốc gia.

Một năm sau, đội tiếp tục giành giải Excellence Award và giải Vô địch Liên minh tại vòng quốc gia, đồng thời xếp hạng 49 thế giới ở phần thi kỹ năng. Đến năm 2025, tại vòng chung kết thế giới VEX Robotics ở Hoa Kỳ, thầy trò Cao Bằng tiếp tục ghi dấu với Judges Award và STEM Advocacy Challenge. Nhưng với cô Hương Trà, những chiếc cúp hay thứ hạng không phải thước đo duy nhất của hành trình.

Điều khiến cô tự hào hơn là sự thay đổi của học sinh. Những em từng e dè trước công nghệ có thể tự mình lập trình, thiết kế robot, trình bày ý tưởng, thuyết trình và tranh biện bằng tiếng Anh. Robotics cũng giúp học sinh học cách làm việc nhóm, phân công nhiệm vụ, chấp nhận thất bại và kiên trì tìm giải pháp.

Một điểm cô đặc biệt chú trọng là tạo cơ hội để nữ sinh tham gia vào những công việc kỹ thuật vốn thường được mặc định dành cho nam giới. Từ lắp ráp, lập trình, thiết kế giải thuật đến lãnh đạo nhóm, các nữ sinh được khuyến khích đảm nhiệm những vị trí quan trọng trong đội.

“Tôi muốn học sinh hiểu rằng Robotics không phải lĩnh vực chỉ dành cho một nhóm học sinh có năng khiếu đặc biệt. Các em hoàn toàn có thể bắt đầu từ những điều rất nhỏ, miễn là có cơ hội và đủ tự tin để thử sức”.

Từ Đội Robotics 11, STEM dần vượt ra khỏi phạm vi một câu lạc bộ. Cô và học sinh tổ chức các hoạt động trải nghiệm, “Robot đường phố”, ngày hội STEM và chia sẻ kiến thức với học sinh ở nhiều địa bàn.

Năm 2025, cô Hương Trà cùng đoàn công tác của ngành giáo dục Cao Bằng tham gia chương trình tập huấn STEM và Robotics cho cán bộ quản lý, giáo viên tại 4 tỉnh Nam Lào. Những hoạt động này giúp kinh nghiệm từ một câu lạc bộ Robotics ở vùng cao tiếp tục được mở rộng đến nhiều đối tượng hơn.

Biến phòng STEM thành không gian để học sinh làm chủ

Hành trình với Robotics của cô Trà tiếp tục có thêm điều kiện mới khi Trường THPT Chuyên Cao Bằng được tài trợ phòng STEM Innovation.

Nếu trước đây, nhiều ý tưởng của thầy trò phải cân nhắc dựa trên điều kiện cơ sở vật chất, phòng STEM mới tạo thêm không gian thực hành với các bộ kit VEX V5, sa bàn thi đấu tiêu chuẩn cùng những thiết bị phục vụ hoạt động STEM. Học sinh có điều kiện lắp ráp cơ khí, tối ưu cảm biến, thử nghiệm thuật toán điều khiển thường xuyên hơn. Các dự án sinh học thực nghiệm cũng có không gian phù hợp để lưu trữ và theo dõi mẫu vật.

Cô trò bền bỉ sáng tạo, ba năm liên tiếp góp mặt tại sân chơi VEX Robotics thế giới.

Tuy nhiên, với cô Trà, có một phòng học hiện đại mới chỉ là bước khởi đầu. Câu hỏi quan trọng hơn là làm thế nào để học sinh thực sự sử dụng được không gian ấy, đồng thời biết bảo quản và chịu trách nhiệm với thiết bị.

Từ thực tế đó, cô chủ động xây dựng hệ thống quản trị Lab với thẻ Tool Tag và bảng điều hành trực quan. Hệ thống giúp theo dõi học sinh đang sử dụng thiết bị nào, quá trình mượn - trả và trách nhiệm của từng thành viên.

Mục tiêu của cô không chỉ là quản lý tài sản mà còn hình thành ý thức làm chủ trong học sinh. “Tôi muốn các em không coi phòng STEM là nơi có những thiết bị được thầy cô quản lý hộ. Khi đã sử dụng một công cụ, các em phải biết nó đang ở đâu, tình trạng thế nào và mình có trách nhiệm gì với thiết bị đó”, cô Hương Trà cho biết.

Từ nguyên tắc “My Tool, My Responsibility”, học sinh được yêu cầu đối soát khi giao nhận, chịu trách nhiệm với dụng cụ mình sử dụng và cùng bảo quản tài sản chung. Phòng STEM vì thế không chỉ là nơi thực hành robot hay thực hiện các dự án khoa học mà còn trở thành môi trường để học sinh rèn luyện tác phong làm việc khoa học, tính kỷ luật và tinh thần trách nhiệm.

Giải pháp quản trị Lab sau đó được cô Trà chia sẻ tại Hội thảo trực tuyến STEM Innovation Petrovietnam, trở thành một kinh nghiệm thực tế để giáo viên tham khảo trong quá trình tổ chức và khai thác phòng học STEM.

Năm 2026, cô Trà tiếp tục tham gia chương trình STEM Innovation Petrovietnam với vai trò báo cáo viên, chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn tới hàng trăm giáo viên trên cả nước. Với cô, một phòng STEM chỉ thực sự có ý nghĩa khi nơi đó “có người sử dụng, có hoạt động và có những sản phẩm được tạo ra”.

“Thiết bị tốt giúp giáo viên và học sinh có thêm điều kiện, nhưng thiết bị chỉ phát huy giá trị khi các em được trao quyền sử dụng và được đặt vào những bài toán thực tế”, cô nói.

Quan điểm ấy cũng được thể hiện qua cách cô tiếp tục mở rộng hoạt động STEM. Không dừng ở học sinh Trường THPT Chuyên Cao Bằng, cô trực tiếp giảng dạy khóa Robotics trực tuyến cho hơn 1.000 học sinh trên toàn quốc với mong muốn học sinh ở những địa phương còn khó khăn cũng có cơ hội tiếp cận công nghệ.

Từ năm 2022 đến nay, những học trò của cô đã ba năm liên tiếp bước ra sân chơi VEX Robotics thế giới. Có em tiếp tục theo đuổi khoa học máy tính, nghiên cứu khoa học và những môi trường giáo dục chất lượng cao. Nhìn lại hành trình ấy, từ một cô giáo Sinh học tự học Robotics đến người dẫn dắt học sinh vùng cao bước ra đấu trường quốc tế, cô Trà cho rằng điều quan trọng nhất không phải là bắt đầu với bao nhiêu thiết bị hay kiến thức. Đó là tinh thần dám bắt đầu, dám học và dám trao cơ hội cho học sinh.

Phòng STEM Innovation vì thế không chỉ là một không gian mới trong trường học. Khi được vận hành bằng tâm huyết của giáo viên và sự chủ động của học sinh, nơi đây có thể trở thành điểm khởi đầu cho những đội Robotics, những dự án khoa học và những hành trình khám phá năng lực của chính các em.