'Cởi trói' thủ tục, mở không gian sáng tạo cho nhà khoa học

Chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học

Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo đã mở đường cho cơ chế hậu kiểm và chấp nhận rủi ro trong hoạt động khoa học. Cụ thể, Luật nêu rõ: Khuyến khích hoạt động mạo hiểm trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo thông qua cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, chính sách chia sẻ rủi ro, đầu tư mạo hiểm và các cơ chế tài chính đặc thù khác.

Hoạt động nghiên cứu khoa học và công nghệ

Đồng thời, nhà nước quản lý hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo chủ yếu theo nguyên tắc hậu kiểm, tập trung đánh giá kết quả thực hiện, không can thiệp vào phương pháp, quy trình thực hiện; bảo đảm quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình của tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân. Trường hợp cần thiết, được áp dụng nguyên tắc tiền kiểm nhưng bảo đảm không gây cản trở hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Đặc biệt, tại Điều 9 của Luật đã quy định cụ thể về chấp nhận rủi ro trong hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Theo đó, rủi ro trong hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được chấp nhận theo quy định của Luật này và quy định khác của pháp luật có liên quan; bảo đảm có biện pháp quản trị rủi ro phù hợp.

Việc chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo được quy định như sau: Tổ chức, cá nhân thực hiện nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo được loại trừ trách nhiệm hành chính, miễn trách nhiệm dân sự đối với thiệt hại gây ra cho Nhà nước nếu đã tuân thủ đầy đủ quy trình, quy định trong quá trình triển khai thực hiện nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo và không có hành vi gian lận, cố ý vi phạm pháp luật, không sử dụng sai mục tiêu, phạm vi kinh phí.

Bên cạnh đó, tổ chức thực hiện nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo sử dụng ngân sách nhà nước, kinh phí hợp pháp khác của đơn vị sự nghiệp công lập, kinh phí của doanh nghiệp nhà nước không phải hoàn trả kinh phí đã sử dụng đúng mục tiêu, phạm vi nếu đã tuân thủ đầy đủ quy định quản lý nhiệm vụ, quy trình thực hiện, nội dung nghiên cứu, biện pháp phòng ngừa rủi ro nhưng kết quả của nhiệm vụ không đạt được mục tiêu đề ra.

Tổ chức, cá nhân phê duyệt và quản lý nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo sử dụng ngân sách nhà nước, kinh phí hợp pháp khác của đơn vị sự nghiệp công lập hoặc kinh phí của doanh nghiệp nhà nước được loại trừ trách nhiệm hành chính, miễn trách nhiệm dân sự nếu đã tuân thủ đầy đủ quy định, quy trình về phê duyệt, quản lý nhiệm vụ và không có hành vi vi phạm pháp luật nhưng kết quả của nhiệm vụ không đạt được mục tiêu đề ra.

Đáng chú ý, loại trừ trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự đối với rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ.

Đổi mới cơ chế đánh giá, tuyển chọn, nghiệm thu

Chia sẻ với báo chí về những cơ chế cụ thể sẽ được triển khai trong thời gian tới để chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị nghiên cứu, giảm áp lực thủ tục cho nhà khoa học và bảo đảm cơ chế chấp nhận rủi ro khoa học thật sự đi vào thực tiễn, đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết, để cụ thể hóa các quy định của Luật, Bộ Khoa học và Công nghệ đã xây dựng trình Chính phủ ban hành hoặc ban hành các văn bản hướng dẫn Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo trong đó tập trung vào một số cơ chế trọng tâm.

Thứ nhất, đổi mới phương thức quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ theo hướng đẩy mạnh hậu kiểm, giảm tối đa các thủ tục kiểm soát trước và trong quá trình thực hiện.

Việc xét chọn sẽ tập trung đánh giá năng lực của nhóm nghiên cứu, chất lượng đề xuất khoa học và mục tiêu nghiên cứu; đẩy mạnh áp dụng khoán chi trong thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ, tăng quyền chủ động cho chủ nhiệm nhiệm vụ và tổ chức chủ trì trong việc điều chỉnh kế hoạch, kinh phí và phương án triển khai phù hợp với thực tiễn nghiên cứu. Cơ quan quản lý sẽ tăng cường giám sát theo các mốc kết quả, đánh giá giữa kỳ và đánh giá cuối kỳ thay vì kiểm soát chi tiết từng hoạt động chuyên môn.

Thứ hai, triển khai cơ chế chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, theo đó việc đánh giá sẽ căn cứ vào quá trình tổ chức thực hiện, sự tuân thủ quy trình chuyên môn và tính trung thực của nhà khoa học, thay vì chỉ dựa trên việc thành công hay thất bại của kết quả nghiên cứu. Việc đánh giá sẽ căn cứ vào tính trung thực khoa học, chất lượng quá trình nghiên cứu và giá trị tri thức tạo ra, không chỉ dựa trên việc đạt hay không đạt kết quả ban đầu.

Thứ ba, đổi mới cơ chế đánh giá, tuyển chọn và nghiệm thu theo chuẩn mực quốc tế, tăng cường đánh giá bởi chuyên gia độc lập bao gồm cả chuyên gia ngoài nước, coi trọng chất lượng và tác động của kết quả nghiên cứu thay cho việc kiểm tra nặng về hồ sơ, thủ tục.

Thứ tư, tiếp tục đơn giản hóa quy trình quản lý, đẩy mạnh chuyển đổi số trong toàn bộ vòng đời nhiệm vụ khoa học và công nghệ, từ đăng ký, tuyển chọn, theo dõi đến đánh giá và nghiệm thu, qua đó giảm thời gian và chi phí tuân thủ cho các nhà khoa học.